साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

[दशमः परिच्छेदः । ४८९]

पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेद्त्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा— ‘येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह त्वर्थभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । ‘पृथुकार्तस्वर-’इत्यादौ सभङ्गः । ‘नीतानाम्-’इत्यादावभङ्गः । ‘सर्वस्वं हर-’इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥ एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वदं. सर्वाभीष्टदाता माधव., सर्वदा दानानि दत्स तान् । तत्प्रसिद्धं छल मायामासीनमाश्रितम् । अपगतेर्वरात्सेव मानो यस्य तम् । अगा अचला निकाल्या कीर्तिर्यस्य तम् ।’ इति संस्कृतवाक्यार्थः । पैशाचन्तु ‘स पुरुषो रचयितुमात्मरचनाय कामविषये कृतामोदानां सुवर्णरजताभ्यामुत्कण्ठ्यो दान्यो दाता तथाभूतानां गणिकानामप्रतिमानं न क्षमते न सहते न तदानीमादरममिलिषन् कञ्चिद्रूपधृतगणिकोक्तोक्तिरियम् ।’ इति । संस्कृतशूरसेन्योर्यथा—‘तोदी नदिशिर- मशेऽकलहं स मदा बलं विदन्नारिदम् । आर दमेतावर सामदमार गदामारम् ॥’ ततो दृष्ट्वने गगनमदः कलहंसशनावदम्बिजान्नारितम् । आरतमेपावमर शाधनमार गतामा- रन् ॥’ इति । शूरसेनीच्छाया । ‘तुदति परानिति तोदी, देशान् दिक्षु उपदेशः नदा मद् वर्तत इति नदिकु न गणेन सहादेन मदो दस्य स , स निक् , सदा सर्वकालमेव अश्र- लहं परिभूतमत्त्वात्रिवेरम्, अत एव दमेताया उपशमचेष्टादा अवमरो दस्य तत्, तथाप्यन्ते द्विपदने इलामाः शरास्तान्पन्ति सण्डयन्तीलामदा धातृष्याः मद नैर्वचनं इति नाम- दम्, गदामारम्, इदमारीत्सक्त दम्पान्नर्मध्ये आर सनार ।’ इति संस्कृतवाक्यार्थः । शौरसेनस्तु—‘आरत्तो निवृत्तो नेपानान्दनगो दत्र । शत्रनो नारः गनो दश । गत आमारो यतस्त्व । शारदत्तमोवर्षन्ननेतर ।’ इति । संस्कृतपैशाचयोर्यथा—‘धीराः ण्डगुने रनदुरुरवारिमद सु । अभवदम्रप्रसरावरशुरनिर्जरा तेज सु ॥’ ‘धीरा गण्डुड नेदनमो दुधैर्वाधिकदस्यु । अभवदप्रसराररण रविनिजितास्ते दस्य ॥’ इत्यपभ्रंश- च्छाया । ‘हे रमे, अवेरिव दुधैर्वादा इव द्विष द्विशिक्ष निर्यामन दम्याः दद्याभूता, दृण्हत्सु, लघुः दग्धा, अमे दाने नाशदि द. नः व्यथितोऽन्न प्रसूरो दस्याः ना अभवत्प्रमदा गण उद्दिष्वन्मपि पङ्क्त्या वरा प्रत्यक्षानिम्नगा दग्धाऽनुङ्गत दृष्ट ऋदि च नक्षूद्रस्य च तदेव सहो दूर्द देवा हेतु तेज ह । वरदानन्दनेऽस्त्वित्यर्थः । अभ्राण्ड् अभवद् ररनिर्यान्मण्डुडिना स्त्री गङ्गाऽग्रं दण्डान्तोपनीताऽवेऽपि धीरा गच्छता प्य- सनेन सत्या न्व्या’ इति संस्कृतवाक्यार्थः । ‘हे धीराः, दुर्धरा वारिणो दन्यते यत्र त्या- गृहस्तत्तेजोधनं इति गच्छन्तस्तस्तु । दस्य नेत्रक्रमः- हे न इमे दशवीक्षकाण्ड मृत्यो- वेषा वाह्णव रविनिराण दान हवीतः ।’ इत्यपभ्रंशवाक्यार्थः । १. पुनरिति । त्रिभिर्भेदैरयं शेषः सङ्कीर्णेऽपि पृथगुदाहरणीयस्तदुभयात्मकश्चेति- विषमपदेनैवेष्यते ॥