साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽप्यभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा— 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह त्वर्थभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकर्तस्वर-'इत्यादौ सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥ एकत्रैव त्रितयमुदाहरति-यथावेति । सर्वद सर्वाभीष्टदाता माधवः, सर्वदा दानानि दत्स ताम् । तत्प्रसिद्धं छलं मायामासीनोमाश्रितम् । अपगतैर्वकास्येव मानो यस्य तम् । अगा अचला निकाना दीप्तिर्यस्य तम् ।' इति संस्कृतवाक्यार्थः । पैशाचन्तु 'स पुम्यो रखयितुमात्मरसनाय कामिनिम्ये कृतामोशाय सुवपीरजनाभ्यासुन्दलन्तो दान्यो दाहा तथाभूताना गणिकानामप्रतिमान न धमते न सहते न तदानीमादरमलिनजन- कच्विदुपन्रूताणिकम्योच्चिरिदम् ।' इति । संस्तसूरसेन्योर्यथा—'तोदी तरिणग- मशेड़कल्ह स लढा दलं विरम्भरिदम् । आर दनेरावरन मानदमार गरामागन् ॥' ततो दृश्यते गगनमटं दलरसतायत्वम्दितान्तरितम् । आरनमेनावर मर साधनमार गतामा- रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तुदति परानिति तोदी, देशांनं दिक् उपदेशं तना मह वर्तन इति तद्दिक् न गणेन स्ररायेन मशे दम्प सः, स नित्, सदा सर्वगात्मदेव अन- ल्ह परिभूत्वाविपिरम्, अत एव दनेराया उपशमवेठाया अननरो दन्य तम्, तथाभ्यन्ते क्षिप्यन्ते श्लानाः शरासाम्दन्ति मण्डदनीलासदा भामुण्डा सह मर्दैर्नत इति म--- दम्, गदासारम्, इद्मारमरिभक्त वल्कमन्मध्ये आर नमार ।' इति संस्कृतवाक्यार्थः । सौरसेनस्तु—'आरतो निवृत्तो मेयानान्दनं ते दतः । गधनी भारः चापो दत्तः । गत्त अनारो दतस्तद् । शारदनभोवर्णनमेतत् ।' इति । सस्कृतअपभ्रंशयोर्यथा—'धीरा- चट्टुने हरुद्दूरवारिन्द स । अमन्दपमराहरुन्विग्निता देन स ॥' 'धीरा गच्छतु नेदनमो दुर्धरवारिदस्तु । अमन्दप्रसाररुत रविग्नितान्ते दन्न ॥' इत्यपभ्रंश- छाया । 'हे हर्रे, अतीव भूरिबाबा इव क्षिप्रं श्वित्रन् निर्गतं यस्याः मयाभूता, रहट्टस्य, अङ्कः रणा, अगे गाने मारुति दन्तः न्यस्तितोम्य प्रस्तो दन्तः ना असमस्तमरा यत्र असन्दिमपि रुष्ट्वा यत्र मन्दारविष्णुना वल्नच्छुद्रा इन न्यूरो- च ममुखल च यत्रैन स्तौ युष्ट्र देवा तेषु तेन सः । पशगतान्तेऽशिशेषः । अमन्दम् अदनन् रदन्निर्गमन्दुःस्तिन मही गन्त्वा ददान्तैरतीतमरीचि दीप्र नम्रता म्म- स्तकेन सख्या भवा' इति संस्कृतवाक्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धर वारिदा दम्यो यत्र मया- भूतन्वेदनम् इति श्लोकपुष्पवाक्यम् । दस्य नेदनमनः ते न अयं दर्शयन्वाक्यः प्रस्तो- देषा नाशूना रविग्निता एन एनोदेः ।' इत्यपभ्रंशवाक्यार्थः ॥

1. पुनरिति । विशेषोऽस्य हेतः सङ्घटनाविशेषदशावशंवदत्वेन प्रागसङ्कीर्णत्वा- दित्यनया दिशोपदिश्यते ॥