साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

इति । तदेतच्च, सूचितमेव अर्थालङ्कारं काव्यलिङ्गमित्यादिना निमित्ततल्लक्षण- भावस्तद्व्यत्यासं व्यन्तारणं गमक गोपमेयभावं भजदवस्थान्तरं परिधत्ते - एवं च विचारयित्वाद्यैर्मोऽतिरिक्तमिति, अज्ञातविषयविशेष इति नि- प्रतिभानं परिभावनीयम् । तथा—शब्दः, द्रव्यं वा गुणो वा स्यात् कर्म, धियो वा ज्ञानवदितो वा प्रातिभासिको वा स्यात्, दृश्यो नित्यो वा कृतको वा स्यादित्यवधेयम् । प्रकृते सत्वाश्रयमात्र- नीयमानोऽपि सदासत्त्वाभ्यावदवदुशे विद्यमानेने वस्तुनस्तद्भावान्तरं गीयते । तत्र शिक्षा तावत्—( १ ) शिष्यतेऽनेनेति, शिक्षा । सा शिक्षा द्वेधा स्वाभ्यास्यानुधारणसौकर्यात्पद्यमयी सुसंस्काररीतिमूलकत्वाद्गद्यमयी । वामनाद्यैर्नैमित्तिकत्व- मपि सत्कवित्वमित्युक्तम् दण्डिनो मतानुसारतः इति सुस्पष्टमेव । प्रतिभाया- श्चाभ्यासकृतशक्त्यात्मिको नैसर्गिक्याः पृथक्कृत्य पद्यते । तदेवोक्तं, भगवता पतञ्जलिना महाभाष्ये—'ज्ञानाग्निः —' इत्यादि ( प ) । तथा प्राकृतहृदयस्य हालेनोक्तम्—'अमिअं ० पडिउं गोअं जेण जाणन्ति' (गाथा १।२) इत्यादि । एतद्वन्मटेन पुन - "अनभ्रवृष्टिः श्रवणामृतस्य सरस्वती विभ्रम-जन्मभूमिः । वैदर्भरीतिः पठिता मुतेति सीमान्दनाम जननी पृथिव्याम् ।' 'जयन्ति ते पञ्चमबाणसारं चित्रोक्तिसन्दर्भविदग्धवेषम् ।