साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । ५ इति निरवाचि । निघण्टुप्रभृतीनां शब्दानामेतदनुमार्गेण व्युत्पादनम् । बहुत्र ग्रन्थान्तरे सत्यप्यहोरात्रादितो होरादिशब्दव्युत्पादनमेतदुपज्ञमेव निधीयत इत्यलं प्रस- ङ्गान्तरेण । प्रकृते श्रौतानि स्मार्त्तानि चोदाहरणानि बहूनि । तन्निदर्शत्तु— ‘मधुकैटभदानवेन्द्रमेदः- प्लवचिन्ता विषमैव मेदिनी यम् । अधिवास्य यदि स्वकैर्यशोभि- र्धिरसैनामुपभुञ्जते नरेन्द्राः ॥’ ( अनर्घ. १।१८ ) इत्यादिनानुमेयम् । एवं च मेदसो मेदिनीति नैरुक्ताः । मियतेस्तु वैयाकरणाः ॥ ( ५ ) छाद्यते, वा छाद्यतेऽनेनेति छन्द इति नैरुक्ताः । छन्दयतेऽनेनेति तु वैया- करणाः । तत्र चेद् ज्ञानादपि काव्येषु गानमिति तत्तद्विद्भिः पद्यगद्यानुरञ्- जनीति गङ्गादास लक्षणोक्तम् । तत्र रजगणितानयो रगतौ— ‘द्विजपुरपरिमथ्यकारी यो नरपतिरतिधनलुब्धात्मा । अयमिह निपतति पापोऽसौ फलमिव पक्वतरं वृन्तात् ॥’