साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । ५३

नैर्गुणि । नैर्गुणिन्विनिर्मुक्तं क्रिया विना भूरिणो भवति ॥ द्रव्यादपृथग्भूतो भवति गुणो नियमनिर्विकल्पवान् । सत्ताऽऽख्यार्थोऽव्यभिचारिभावाद्द्विविधाय त्रेधा ॥ नित्यं क्रियानुमेया व्यभिचारेण भवति भावार्थ । साऽऽख्याता द्वेधा सकर्मिकाऽकर्मिका चेति ॥ निर्गुणितेऽगुणेष्वपि बहुषु द्रव्येषु चिन्नगानेषु । एकाकारा बुद्धिर्भवति यत सा भवेज्जाति ॥” इत्येवं शब्दविभाग । एष एवालंकारिकाणामभिगतो जातिगुण- क्रियाद्रव्याणामुल्लेखद्वारेण निबन्धनात् । शब्दोऽर्थो रसश्च गुम्फः । शब्दो वाच्य , लाक्षणिकव्यङ्ग्यानां प्रागुपस्थानात्; अर्थो वाच्य , लक्ष्यव्यङ्ग्य- तात्पर्यार्थ्या प्रागवगमनात्, गुम्फानुगुण्य इति व्यपदिश्यते । रसस्तु सर्ववादि- नामादारास्पदं मुख्य एव । रसादिशब्दस्य रसादिप्रत्यायने संकेताभावानाभिधा- व्यापार प्रभवति । अत एवाभिधेयेन अविनाभूतस्य प्रतीतिराहित्यलक्षणापि नाक्रमते । वनिधापूर्वको हि लक्षणाव्यापार इति । अतएव च "साक्षात्सङ्केत- विषयो मुख्य ॥ मुख्यार्थबाधे निमित्ते प्रयोजने च भेदाभेदाभ्यामारोपितो गौण । मुख्यार्थसंबद्धस्तत्त्वेन लक्ष्यमाणो लक्ष्य ॥” इति सूत्र्यते । अथ तात्पर्याख्या वृत्तिरपि संसर्गमात्रे विरतव्यापारा । इत्थगत्या अभिधादिपथातिशायिनी तुरीया व्यञ्जनावृत्तौ रसादिवोधने स्फोटायनगतानुसारिभिरलंकारिकैरूरीकृता । यद्यपि रसो न केनापि निह्नोतुं पार्यते तथापि तस्य बोधनव्यापारे वैमत्याद् विकल्पाः । व्यञ्जनावृत्तिप्रतिपाद्यो व्यङ्ग्यो हि वस्त्वलंकाररसादिलक्षणः, स तावत्प्रतीयमान एव (छा० २३८ पृ० ) । अन्येनाप्यन्ववाचि—'मुख्याद्व्यतिरिक्तः प्रतीयमानो व्यङ्गो ध्वनिः ।' ध्वनति, ध्वन्यते, ध्वननं चेति यथायोगमवधातव्यम् । अस्य व्यतिरेकविधा, यथा खलु ध्वनिकारेण अङ्कुरिता, आलोककारेण पल्लविता; लोचनकारेण पुष्पिता, तथैव प्रकाशकारेण फलिता, नान्येन केनापि कोऽपि विशेषोऽद्यावधि वस्तुतोऽत्र प्रकाशि ॥ अथ प्रतीयमानो व्यङ्ग्यो ध्वनिरित्यपि रसादिवेदनभङ्गिमाप्रम्, न प्रत्येक- मर्थान्तरम् । यथा खलु व्यवहारभूमौ वाच्यास्तात्पर्यार्थो लक्ष्यौ वेति । 'विभावानु- भावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्तिः' (छा० ७२ पृ०) इति सर्ववादिसम्मता भारतीया रसनीवी । एतदुक्तं भवति—कारणादीना विभावनाव्यापारवत्त्वाद् विभावादिपदाभिधाने दृष्टान्तमर्यादया विभावादिविभागलाभ । संयोगादिति सौत्र- पञ्चम्या विभावानुभावव्यभिचारिण. समूहलम्वनतया रसं प्रति हेतुता प्रतिपन्नाः । तत्र शब्दोपहितरुपाणा विभावादीना व्यापाराद् उत्पाद्योत्पादक-गम्यगमक-पोष्य- पोषक-व्यङ्ग्यव्यञ्जकरूपा भावा वादिमिरादृता. । रसबोधने निरूपितदृशा अभि- धातात्पर्ये निरस्ते अपि पुनर्मोमासकमतेन लोल्लटादिभिरुत्प्रेक्ष्यमाणोऽभिधाया दीर्घदीर्घतरो व्यापारो रसस्यानुकार्यगतत्वं च निरस्यते (सा. द. ८९ पृ० २५३ पृ०) “भट्टलोल्लटादयस्तु—रसस्य व्यङ्ग्यत्वमेवाङ्गीकुर्वन्ति” इति विवृतिम्रन्थस्तू- पेक्ष्यः ( ८० पृ० ) एव संयोगादिति बुद्धो रसस्य विभावादेश्च उ. । ०५क मुद्दूर निरस्तो मन्तव्य. । लक्षणापि निरस्तैव, यत्पुनस्तार्किकंमन्यैः र्था रा महिमभट्टप्रभृतिभी रसोऽनुमाप्य इत्यास्थीयते, तदपि तस्यानुकर्तृगतत्वेन