साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

७२ साहित्यदर्पणे व्याख्यातं । तत्र तेन ततः पूर्वं यैः कृतं तद्व्याख्यानं तु मत्प्रणीतवै- र्नीति प्रदीपानुरूपमेवावगन्तव्यमिति । यथार्थ समाख्यानेन भर्तृहरिणा राज्ञा वत्सायोपदेशाय कृतमिति प्रतिभाति च । तथा च—"यां चिन्तयामि मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृ- परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च ॥" इति तदीयं पद्यं विदुषाम् । उपलभ्यते चाद्यत्वे पद्यग्रन्थे शृङ्गारशतकम् अन्यतमं गद्यप्रणीति विरहिणीत्यभिधानं नाटकं वियोगिन्याः पदम् आश्रित्य भर्तृहरि- र्यन्नाटकस्य कर्ताऽऽसीदिति प्रतिभाति । तन्न राज्ञा भर्तृहरी विदुराचरितेव, नापि किंवदन्तीगतोऽपि । तथा च कवि-गोरक्षतो यच्च पद्धत्यां चेति दिक् ॥ भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानस्यालङ्कारग्रन्थस्य कर्ताऽभिनवकृतलक्षणो धारा- नाथो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत् १०१० तमोऽभवदिति, तदनुदङ्कनिर्दिष्ट- दानपत्राद्युक्तम् । रुद्राटस्य रूपकालङ्कारवर्णनेन सम्प्रदत्तं भवप्रकाशपूर्वास्मिन् काले सर- स्वतीकण्ठाभरणमालङ्कारिकैर्णा बहुश्रुतं मण्ठानप्रमाणतया । तत्र एताम्य बहु- विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेभ्यः सङ्कलिताः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र प्रथमे परिच्छेदः विस्तरतो दोषगुणावबोधनम् । द्वितीये तु बाह्यसंज्ञा शब्दालङ्कार- तृतीये आभ्यन्तरसंज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चोभयसंज्ञा उभयालङ्कारा विवि- चिताः । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिविभागः । एवं सति मौलिकविषयाणाम् चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्याकरपदानाम् उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यशास्त्र- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमध्यालोचनायाः । एतन् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञोभोजेन अस्यारम्भे नैव व्यरदिष्टम् । एतन्- प्रारम्भसमाप्तौ— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामूपास्महे ॥’ ‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलधृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरोद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदियं कृति कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपगोदिने । तत्रत्यप्रशस्यापेक्षितोऽयम्— परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिराज