साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

७४ साहित्यदर्पणे निवेके प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्,” इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि- गद्यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शन- मिति । व्यक्तिविवेकस्य— 'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥' इत्यारम्भः; 'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुप्रेयाम् । हासैककारणगवेषणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥' इति समाप्तिश्च । मम्मटः । काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरे बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डुलिकाप्रवाहेण विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान् सङ्क्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च सोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवा- न्श्चिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलप्य परिसंख्याय च यथा- ममान्व्याभाभ्यां निन्यन्सवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासङ्ख्यान् प्रमेयान् मनागू व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्व्याकरणां- न्तर्भाण्डी विभव्यते, तथैवैष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्भपरिष्कृतये । स एष परालंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लटेन ( अलके- इत्येष्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्— 'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः । प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥' एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्या- निवेद्यते । एतस्य टीकाश्चकर्त्तारश्च— (१) सङ्केतः ... ... ... जैनमाणिक्यचन्दाचार्यैः कृतः (२) बालचित्तानुरञ्जिनी ... सरस्वतीतीर्थैः कृता । (३) दीपिका ... ... जयन्तभट्टैः कृता । (४) आदर्श (सङ्केतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः । (५) दर्पण ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः । (६) विस्तारिका ... परमानन्द-चक्रवर्त्ति-महाच- (७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृत (८) मुग्धबोधिनी ... ... श्रीमद्गङ्गाधरनृमदाचार्यैः