साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

६ साहित्यदर्पणे 'त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्' इति च । विष्णुपुराणेऽपि- 'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥' इति । तेन हेतुना तस्य स्वरूपं साम्प्रतं निरूप्यते। एतेनाभिधेयं च प्रदर्शितम्। तत्किंस्वरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां कश्चिदाह- 'तददोषौ शब्दार्थौ कृतिशक्यन्यतरजनक-सहकारिविशेषः ॥ त्रिवर्गो धर्मार्थकामाः। नाट्यमभिनय- प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति। गद्यपद्यात्मकाः शब्दार्था इत्यर्थः ॥ कारि- कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्याख्यायते-तेनेत्यादि । एतेन 'चतुर्वर्गफलप्राप्ति-' इत्यादिश्लोकेन । अभिधेयं चेति । चकारेण प्रयोजनमन्वयीत्यंगम् । सम्ब- न्धश्चात्र प्रयोजनाभिधेययोः कार्यकारणभावरूपः ॥ कश्चिदिति । काव्यप्रकाशकृत- कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । काव्यमित्यर्थः । शब्दार्थाविति । विनिगमना- विरहेण उपस्थापकत्वसम्बन्धेनान्विविशिष्ट शब्दः । उपस्थाप्यतासम्बन्धेन शब्दविशिष्टोऽ- र्थार्थः काव्यमित्यर्थः । अत्र शब्दार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावे व्यञ्जकताव्यञ्जकत्वाभ्यां वैचित्र्यविशेषरूपालंकारप्रयोजकताप्रयोजकताभ्यां प्रधानाप्रधानभावो नियामकः । न च यत्रोभयोर्व्यञ्जकत्वं वैचित्र्यविशेषाधायकत्वं वा तत्र का गतिरिति वाच्यम् । बाहुल्येन व्यञ्जकत्वेन चमत्कारातिशायाधायकत्वेन वा तत्र व्यवहारोपपत्तेः । नच तथापि यत्र व्यञ्जकयोर्वैचित्र्यविशेषप्रयोजकयोर्वा तुल्यत्वं तत्र व्यवहारानुपपत्ति- १. स्वरूपमिति । वस्तुतो गव्यस्येव काव्यस्य तद्दिदा व्यवहारमन्तरेण किमपि निर्दुष्टं लक्षणं नास्ति । ततः सुन्दोपसुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि खण्डितानि भवन्ति । ग्रन्थकारैरपि महत्या आरभट्या यल्लक्षणं स्थिरीकृतं तदपि लक्ष्यासङ्ग्राहकत्वेन परैः खण्डितमेव । तदेतद् यथावसरं निरीक्षणीयम् । एव यदधिकलक्ष्यसङ्ग्राहकं तदेव लक्षणं व्यवहार्थम् । तादृक् शब्दार्थानेव । उक्तं चाचार्यरुद्रटेन 'ननु शब्दोऽर्थो काव्य-' इत्यादि । तत्र शब्दार्थयोः परिष्कारका गुणास्तकारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पर्या- लोच्यैव 'कविकर्म काव्यमाहुस्तच्चादर्थौ वगाहते स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमतानि त्युक्तं शास्त्रसद्भाव- ॥' इति निबध्नन् । इह आत्मत्वव्याप्यदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविकः, सारभूतत्वात् । अन्यस्य तु औपचारिक इत्यपि बोद्धव्यम् ॥ २. काव्यप्रकाशेति । वृत्तिकार एव कारिकाकारः । तथाहि-'माला तु पूर्ववत्' इति काव्यप्रकाशकारिकायाः 'पूर्ववत्' इति कथनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकत्व एव वृत्तिमात्रप्रदर्शितमालोपमायाः 'पूर्ववत्' इति दृष्टान्ततयोपन्यासः संगच्छते । 'मालोपमा लक्षिता कारिकायां तु सा दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकृत्कारिकाकृतोरैक्यं स्वयमेव राजा- र्टैः सूचितम् ॥' इति सुधासागरे भीमसेनदीक्षिता अपि वदन्ति ॥ क स, 'अपि' इति घ पुस्तके नास्ति २ 'तेन-' इत्यादि 'पुनः क्वापि, इति' ऽन्तो ग पुस्तके नास्ति ३ 'तावत्' ग पुस्तके नास्ति ४ 'आह' क ख घ-पुस्तकेषु ५ 'अथ शब्दार्थयो -' इत्यादि 'विशेष्यतोपगमात्' इत्यन्तः पाठ पुस्तकान्तरे नास्ति