साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

६८ साहित्यदर्पणे विजनत्वम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयापि संनिहितं प्रच्छन्नका- मुकं प्रत्युच्यते । अत्रैव स्थाननिर्जनत्वरूपं व्यङ्ग्यार्थवैशिष्ट्यं प्रयोजनम् । 'भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः काकुरित्यभिधीयते' इत्युक्तप्रकारायाः काको- र्भेदा आकारेभ्यो ज्ञातव्याः । एतद्वैशिष्ट्ये यथा— गुरुपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥' अत्र नैष्यति, अपि तर्हि एष्यत्येवेति काका व्यज्यते । चेष्टावैशिष्ट्ये यथा— ³'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम् ॥' अत्र संध्या संकेतकाल इति पद्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचिद्द्यो- त्यते । संनिधिः सामानाधिकरण्यम्, तस्य प्रच्छन्नकामुकनिरूपितत्वं वैशिष्ट्यम्, उच्यते व्यज्यते । अत्रैव अस्मिन्नुदाहरण एव निर्जनत्वातिशयो वैशिष्ट्यं प्रयोजनं तृतीयव्य- ज्ञनायाः कारणम् ॥ भिन्नेति । शोकहर्षभयादिकृतेत्यर्थः । आकारेभ्य उपजीव्यभर- तादिग्रन्थेभ्य ॥ सुरभिसमये वसन्तकाले । अपि तर्हीति । अपि त्वित्यर्थः ॥ संकेतेति । विटमुपपतिम् । हसत्प्रफुल्लम् । नेत्राभ्यामर्पितमाकृतमात्माभिप्रायो यत्र तथ्या स्यात्तया निमीलितमित्यर्थ । यद्वा, हसदिति नेत्रविशेषणम् । एतदेव पद्म- निमीलनस्य नेत्रार्पिताकूतत्वं वैशिष्ट्यम् । चेष्टादिकस्येत्यादिपदाच्चेष्टाविरहादिग्रह ।

1. उच्यत इति । व्यञ्जनया प्रतिपाद्यते इत्यर्थः ॥
2. काकुरिति । कायलर्योन्तरमिति काकु. । यद्वा काकुर्जिह्वेति पस्पशायां भाष्य- कारः । तद्व्यापारनिक्षेपसवाद्यत्वाच्छोकहर्षभयादिभिर्ध्वनेर्विकारः काकु । तथा चोक्तम्- 'वाकयामभिधेयमानेऽर्थे येनान्य प्रतिपद्यते । भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः स काकुरिति कध्यते ।।' इति ॥
3. संकेतेति । संकेतकाले मनो यस्य । तं जिज्ञासुमियर्थः । अत एव हसद्भ्या नेत्राभ्यामर्पितं सूचितमाकूत रहस्यं येन । हसदिति मित्र प्रफुल्लमित्यर्थक पद्मविशेषणं वा । शेषं व्यक्तम् । इह नेत्रेङ्गित्रेन लक्षितो गूढाभिप्राय. कामिन्या निशासूचकेन पद्मनि- मीलनेन प्रकाशित. ॥ १. '-व्यङ्ग्यार्थ-' ग-घ २ 'प्रयोजकम्' ग-घ; ग पुस्तके तु 'अत्रैव-' इति पङ्क्तिः