साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १७९ तत्र भावी यथा मम— 'यामः सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते शोकं वृथा मा कृथाः, शोको मे गमने कुतो मम, ततो बाष्पं कथं मुञ्चसि । शीघ्रं न व्रजसीति, मां गमयितुं कस्मादियं ते त्वरा, मूढानस्य सह त्वया जिगमिषोर्जीवस्य मे संक्रमः ॥' भवन्त्यथा— 'प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरस्रैरजस्रं गतं, धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥' निधीयमानत्वात् । एवं च विरहोत्पन्नस्य सम्भ्रमाद्या गतिमत् । विरहे वर्तमानत्वम् । विपत्तौ भूतत्वम् । अन्यत्रेषु समानक्रियासम्बन्धवैचित्र्य- भेद ॥ याम इति । वर्तमानसामीप्ये लट् । गमनसम्पादनक्रमेण तत्र यद् 'पान्थ' इति सम्बोधनं तत्त्वत्स्निग्धान्तस्य प्रेमाभावसूचनम् । तदनन्तरमेवैकेन 'दयिते' इत्यनेन सम्बोधनम् । तत्र शोकभावनिवृत्तिर्हेतोर्मम इत्यस्येत्यर्थः । ईदृशस्य प्रपञ्चस्य सूचनमात्रम् । अत्र दम्पत्योर्निमित्तेन गमनस्य सम्पादना- मात्रम् ॥ प्रस्थानमिति । दम्पत्यस्य विहितं सखीभिः प्रति नायिकाया राश्लिष्टम् । भो जीवित, निश्चलप्रयासे सति त्वां प्रदातुं त्यक्तम् । यच्च न प्रियतमे समं प्रस्थितेष्विति सति तथा च दम्पत्योरिष्टत्वात्सर्वं किं वृत्तं त्यज्यते । तैर्निमित्तार्थं गमननिश्चयं । निश्चलानि गद् गन्ते समाधिस्थो न भविष्यसि । तौ निवारय्य एष वल्लभानुकूलो निश्चल इति व्यवहारिण इव विप्र- मित्युक्तम् । प्रस्थानम्—प्रस्थानमिति । सर्वैरेवार्थैः । इदानीन्तनावय- नां का वार्तेति दर्शयति । मौक्तिकसदृशं निरन्तरं प्रति नेतुमसमर्थम् । एष पुनरिदानीमप्येष प्रस्थानक्रियासूचकः । शोकहेतोर्निवृत्तावपि न निवृत्तो भवति मे प्रवासजनितदुःखम् । अन्ये तु—'एवं जीवितं प्रियेण सहैव शीघ्रप्रस्थानाभिमुखम् इत्यस्य । प्रस्थानम्—अजस्रं धृत्या नासीदिति- सर्वं प्रस्थिते, न तेषु प्रस्थितेषु गन्तव्यमनिवारितमिति भावम् इत्येवमासीत् सार्थवर्गो नैव पुनरुत्थापितः सन्न् । अतीव दुःखमूर्त्तिरेव जीवितं विहाय पुनर्गच्छतीतिरीत्यान्वयः । अत्र निश्चितचेतसि यातुं प्रवृत्ते प्रियतमे इति प्रवृत्तमात्रम् । तथा विरहितस्य चानुकूलगमनस्य हेतुरिति दम्पत्योर्नाति- सम्भ्रमाद्भिन्नः सोऽत्रोचितः प्रवास इत्युक्तम् ।