साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १९९ उद्बुद्धमात्रस्थायिभावो यथा— ‘हरस्तु किञ्चित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥’ अत्र पार्वतीविषया भगवतो रतिः । ननूक्तं प्रपाणकरसवद्विभावादीनामेकोऽत्राभासो रस इति (८८ पृ०) तत्र सञ्चारिणः पार्थक्याभावात्कथं प्राधान्येनाभिव्यक्तिरित्युच्यते— यथा मरिचखण्डादेरेकीभावे प्रपाणके ॥ २६१ ॥ उद्रेकः कस्यचित्क्वापि तथा संचारिणो रसे । अथ रसाभासभावाभासौ— अनौचित्यप्रवृत्तत्व आभासो रसभावयोः ॥ २६२ ॥ अनौचित्यं चात्र रसानां भरतादिप्रणीतलक्षणानां सामग्रीरहि- तत्वे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यम् । तच्च बालव्युत्पत्तये एकदे- शतो दर्श्यते— उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च । बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम् ॥ २६३ ॥ दर्शितत्वात् ॥ हरस्त्विति । परिवृत्तेति लुप्तेत्यर्थः । अत्रेति । उमामुखावलोक- नतत्पादुम्भवमात्रेण व्यक्ता रतिरुद्दीपनविभावादिकृतपरिपोषराहित्येन रसतां नापद्यत इति भावव्यपदेश एवास्योचित इति भावः ॥ अनौचित्येति । रसभावयोरनौचित्येन प्रवृत्तत्वे वर्तमानत्वे सति रसाभासो भावाभासश्चेत्यर्थः ॥ अत्र रसानामौचित्यमा- ह—अनौचित्यमिति । अनौचित्यपदमित्यर्थः । सामग्रीरहितत्वे विभावादि- रूपावाङ्गापामत्वे । एकदेशयोगित्वं यत्किञ्चिल्लक्षणसम्बन्धः, तदुपलक्षणपरं तद्बोधतात्पर्यकम् । तच्च अनौचित्यं च उपनायकेति । शृङ्गारे ‘दक्षिणाद्याश्च नायकाः’ इत्युक्तम् (१६९ पृ०) नायकलक्षणे (९७ पृ०) ‘कुलीन’ इत्यनेन सत्कुलजातत्वम् । ‘शीलवान्’ इत्यनेन सद्वृत्तत्वं च नायकस्य लभ्यते । ‘नायकसामान्यगुणैर्भवति यथा- सम्भवैर्युक्ता (१०७ पृ०) इत्यनेन नायिकायाश्च तद्द्वयं लभ्यते । नायकस्य निषि- द्धयोनित्त्वान्ने नायिकायाश्च निषिद्धपुरुषसङ्गमे सद्वृत्तत्वं न भवतीति तद्विषयरता- व्व तयोस्तन्नायकत्वाभावोऽपरमनौचित्यम् । निषिद्धयोनिस्तु उक्ता शृङ्गारतिलके— ‘संबन्धिविरहितास्त्रीराजस्त्रीप्रवर्जिता प्रमदा न गम्या । व्यपगतरजसा प्रत्रजिता निषिद्धप्रायं धनीर्यमनेनोद्भवैः ॥’ इति । एवं योषितामपि सदन्वयादन्यः पुरुषा निषिद्धाः । एवं च मुनिगुरुपत्नीगतायां चेति चकारेण सदन्त्यादिसङ्ग्रहो बोध्यः । उपनायकसंस्थायामित्यत्र संदन्ध्याद्यन्यतम उपनायकत्वे बोध्यः । अन्यत्र ‘बहुनाय- कविषयायाम्’ इति ‘प्रतिनायकनिष्ठत्वे’ इत्यनयोरुदहारणं कार्यं स्यात् । बहुनाय-