साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- मानतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या। खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावॆव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव त- दवसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्निषेधविधी अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव। तदुक्तम्- 'क्वचिद्बाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्। पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभावः अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृ- त्वाज्जहत्स्वार्था। विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनि॒िरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकृतवासिना प्रसिद्देन॥' इति सम्भूतम्। आश्रमस्याया कृता गोदावरीकूजस्ये सङ्केतस्थाने प्रसह्य पुप्पावचयनेन कृतसङ्केतभङ्गं स्वप्रेरितशुना द्वेषात्प्यनिष्टुं धार्मकं प्रति नत्या एवं दिनान्तरे ऽभिहितम्। गोदा गोदावरी यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीगहनकृतवासिना दप्तसिंहेन मारित इत्यन्वयः। प्रकृते ना पर्योपपर्याभूतसंभोगविहार। उत्पत्स्यमानो जायमान न्दवबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्पर्य। तदवसरो विपरीतलक्षणावस। य चात्र लक्षणासूलध्वनेरवगम नात्राऽवर्य । ध्वनित्वमिति। मूलध्वनित्वम् ॥ बाध्य तया विपरीतार्य पदवगगतया ख्यातिर्गम्यभाव । ख्यातस्यान्यसंबोधन दीर्घतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थसंबोधनम्। लक्षणा लक्षणासूले ध्वनि अभिधा अभिधामूल ध्वनि । अत्र लक्षगासूलध्वनौ। आद्येऽवान्तर्गतदि चे। द्वितीयेऽजहत्स्वार्यत्त्व व्य जहत्स्वार्थी लक्षणेत्यनुषज्यते॥ प्रथममिति दक्षद्रव्यपरे भेदा वक्तव्य इति भाव । यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति। अव्य

1. असंलक्ष्येति। यस्यार्थानां व्यञ्जनहेतुभूतानां क्रमः पौर्वापर्यरूपो न लक्ष्यते सोऽसंलक्ष्यक्रमः। व्यङ्ग्यः। स्फुटे प्रकारेण दर्शितः प्रकर्पेण प्रकाशतेऽनुन संलक्ष्य इति व्युत्पत्तिमाश्रित्य पर्यवसितमर्थमाह- १. '-स्वायत्वादा-'-ग. २. '-लक्ष्यक्रमतया'-ग.घ. ३. ग.पुस्तके "लक्ष्यक्रम" इत्यतः प्राक् "क्रमो व्यङ्ग्य इति"-इत्यधिकः।