साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५

संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः (५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निसहायकाः (५३५५)॥१२॥ शायानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलङ्कारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । सन्दि- ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुन ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । सन्दिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिः' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु- प्रविष्ट । असन्दिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकेति यदुक्तं तदेवाह— वेदेति । वेदाश्चत्वार , खं शून्यम्, अग्नयस्त्रय , शरा पञ्च । सजातीयानेक संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव- तीति चेन्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टावेक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकनपञ्चाशता च संसृष्टौ पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकचत्वारिंशता च संसृष्टावून- पञ्चाशत्त्व भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयै सप्तचत्वारिंशता च संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकह्रासेन सप्तचत्वारिंशदादिकम् । चरमस्य सजातीयेनैकेन संसृष्टावेकविषयत्वमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद- शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टे । एव क्रमेण अष्टसप्तत्युत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याया उपपत्ति । न चैकपञ्चा- शत्ध्वनिः, (३१) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः, (३२) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनि , (३३) पद- गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनि , (३४) पद- गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुनालङ्कारध्वनिः, (३५) पदगतकविनि- बद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः, (३६) पदगतकविनिबद्धवक्तृ- प्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३७) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति- सिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनि , (३८) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थ- शक्तिमूलो वस्तुनालङ्कारध्वनि , (३९) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्ति- मूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः (४०) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो- ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४१) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (४२) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलो वस्तुनालङ्कार- ध्वनिः, (४३) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालङ्कारध्वनिः, (४४) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध्यर्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनि , (४५) प्रबन्धगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४६) वाक्यगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि- ध्वनिः, (४७) पदगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४८) पदैकदेशगतासंलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४९) रचनागतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५०) वर्णगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५१) वाक्यार्थोभयशक्तिमूलो ध्वनिरिति ॥