साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५

संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धैरैषिपुवाणामिसहायकाः(५३५५)॥१२॥ शब्दानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । सन्दि- ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनरिति' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । सन्दिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिर्वे' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु- प्रविष्टः । असन्दिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह— वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक- संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदा नियमेन चतुरधिकशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेदेकपञ्चाशत्तद्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भवि- ष्यतीति चेन्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टौकैक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकनपञ्चाशता च संसृष्टौ पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरष्टचत्वारिंशता च संसृष्टावेक- पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकहानेन सप्तचत्वारिंशादिभिर्- । चरमस्य सजातीयेनैवेन संसृष्टावेकद्विपञ्चलमेवेति मिलित्वा षट्त्रिंशदधिकत्रयोद- शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं क्रमेण षट्पञ्चाशदुत्तरनवतताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्निश-' इत्यादिसंख्याया उपपत्तिः । न चैवमवान्तर- भेदा इतिः, (३१) प्रबन्धगतवार्ताप्रोतोन्निद्रादंशग्रूढोऽन्धः शिखरिणी, (३२) प्रबन्धगतवार्ताप्रोतोन्निद्राप्रथमे मृच्छेऽन्धारीण वपुष्यसि, (३३) पद्य- गतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (३४) पद्य- गतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (३५) पद्यवार्त्ता- प्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेऽलकारतायाम्, (३६) पद्यवार्ताप्रवृत्तोन्नि- द्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्ध्रेण वपुष्यसि, (३७) पद्यगतवार्ताप्रवृत्तोन्नि- द्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (३८) पद्यगतवार्त्ताप्रवृत्तौन्निद्रादंशमूर्च्छे- ऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (३९) पद्यगतवार्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छे- ऽदन्तरूणेऽन्धेऽलङ्कारतायाम् (४०) पद्यगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छे- ऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (४१) प्रबन्धगतवार्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि , (४२) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि , (४३) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (४४) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेऽलङ्कारतायाम्, (४५) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेण वपुष्यसि, (४६) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे वपुष्यसि, (४७) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणे दन्तुरतायाम्, (४८) प्रबन्धगतवार्त्ताप्रवृत्तोन्निद्रादंशमूर्च्छेऽदन्तरूणेऽन्धेऽलङ्कारतायाम्, (४९) प्रबन्धगतवार्ताप्रवृत्तो-