साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

सप्तमः परिच्छेदः । ३८७ यथा— 'नैवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः ॥' उक्तोदाहरणे तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नञ् पर्युदासता निषे- धस्य विधेयतयानवगमः । यदाहुः— पदार्थतावच्छेदकेन सह सम्बन्धस्य वाक्ये असौ नञ् । प्रसज्यप्रतिषेध इत्यर्थे ॥ उदाहरति—यथेति । नवजलधर इति । गन्धर्वेणोर्वश्या हृताया पुरूरवस- स्तद्विरहे नवजलधरादौ निशाचरादिप्रतीतिनिषेधमिदम् । अयं सन्नद्धो न नवज- लधर, दृप्तनिशाचर इति । अयं नवजलधरसामानाधिकरण्यं । अत्रेश्वरदार्थस्य उद्देश्‍यत्वम्, नञर्थस्याभावस्य विधेयत्वम्, समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकेन सह नञर्थस्य सम्बन्ध । न च विधेर्भावपदार्थस्येति व्याप्येतव्यम् । ध्वंसो न भवि- ष्यन्नित्याद्यसङ्ग्रहापत्ते । क्रियेयेति । यथाश्रुतविशिष्टे तु 'पच न पच्यते' इत्याद्यसङ्ग्रहेऽप्युणोदाहरणयसङ्ग्रहप्रसङ्ग । न च नञर्थस्य क्रियान्वयनियमविशे- षोदाहरणादौ नञ् प्रसज्यप्रतिषेधत्वभेद नासीति वाच्यम् । तत्र निषेधेच्छया- भावेन पर्युदासत्वासम्भवात्तत्प्रतिप्रकारान्धिगन्ध प्रसज्यप्रतिषेधत्वस्वीकारणं यु- क्तत्वात् । अत एवोक्तंभावान्धकारणे गोपीचन्द्रेणोक्तम्—'ध्वंसो न प्रस- ज्यप्रतिषेधो नाभूत्', 'प्राग्भावोऽय न भवति', 'इत्यन्योन्यं पर्युदास इतिनिदन्ते' इति । 'हुतिप्यन' इत्यादि रसगतगुणनिदर्शनपरिष्टैवैरे नञर्थस्य सम्बन्ध । यथाह 'घटो घटेन न वर्तते', 'घट घटत्व न नैत्य' इत्यादि क्रियापदेन सह नञर्थस्यान्वयेऽपि प्रसज्यनिषेधाय वाच्यम् । एवंविधं निषेधविधि सम्बीजप्र- तिपादनातिप्रसक्तिवारणाय । एवं च 'घटो न पट' इत्यत्राप्युत्तरपदेन सह- क्रियान्वयस्य नैराश्यं सम्बन्धत्वेऽपि निषेधमुखेन प्रसज्यप्रतिषेधत्वम् । न ह्यत्र घटाभाव एव विधेय न तु पटेन सह सम्बन्ध । पटेनैक्यस्य विवि- धावेन सम्बन्धो विधेयो नैवं तत्राभावनिषेधविधानाभावात् प्रत्यक्षा- नुवादस्य नैराश्येतरत्वं तत्सम्बन्धाभिप्रायेण नञर्थस्य सम्बन्ध । इत्यादि नञ्-पदार्थ-(?) ... प्रसज्यप्रतिषेध इति कविवचनार्थ- तत्त्वानां जिज्ञासायां पृथगेव तत्त्वचिन्तामण्युक्तेष्वनु- सन्धेयम् ... ... ... इति । तद्रूप- हविषां पर्युदासस्तथा पूर्ववाक्यानन्वयित्वेन । स्वसम्बन्धी ... ... ...