साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

सप्तमः परिच्छेदः । ३९५ अत्र मत्ताशब्दः क्षीबार्थे निहतः । 'वर्ण्यते किं महासेनो विजेयो यस्य तारकः ॥' अत्र विजेयं इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः । 'पाणिः पल्लवपेलवः ॥' पेलवशब्दस्याद्याक्षरे अश्लीले । 'संग्रामे निहताः शूरा वचोवाणत्वमागताः ॥' अत्र वचःशब्दस्य गीःशब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम् । तथा तत्रैव वाण- गाने शेरति पाठे । अत्र पदद्वयमपि न परिवृत्तिसहम् । जलध्यादौ द्यांशेऽपि पदे परे' इति यदुक्तम्, तदुदाहरणमाह—तद्गच्छेति ॥ अश्लीले ति । व्रीडाव्यञ्जके ॥ जुगुप्साव्यञ्जकं यथा—'पूयते' इति । अत्र पूयशब्द । ऽमङ्गलव्यञ्जकं यथा—'अनिप्रेत' इति । अत्र प्रेतशब्दः ॥ वचोवाणत्वं र्वाणत्वम् । गीःशब्दवाचकत्वे इति । लक्षणया गीःशब्दप्रतिपादकत्वे ऽर्थे । तथा नेयार्थत्वम् । तत्रैव गीर्वाणशब्द एव । परिवृत्तिसहं श्रुतश-

1. अत्र धातुमत्तो भावो धातुमत्तेति पदकदेशेन क्षीबार्थेन मत्ताशब्देन मतुबर्थो ऽन्यते । अत्र 'पञ्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैर्बिभर्ति । बलाहकच्छेद- भक्तरूपामकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् ॥' इति तन्मूलम् ॥
2. विजेय इति । 'अर्हे कृत्यतृचश्च' इति सूत्रेणार्हार्थे 'अचो यत्' इति सूत्रेण दितः कृत्यसंज्ञो यत्प्रत्ययो भूतत्वरूपे क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः ॥ अत्र 'चापाचार्यस्त्रिपुर- जयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रोत्तंसः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्तेवैतत् मु कुनवता रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्शस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥' लपनीयम् ॥
3. पेलवेति । 'पेल' इति वर्णद्वयं लाटभाषायां वृषणरूपगुह्याङ्गवाचकतया व्रीडा- दीति प्रकाशव्याख्यातारः ॥ अत्र 'अतिपेलवमतिपरिमितवर्णं लघुतसमुदाहरति शठ । र्नार्थेन सहृदयं वहति पुनः कलुषहृदयिनमिव ॥' इति प्रकाशोदाहरणं शरणम् ॥
4. जलध्यादाविति । तथा चोक्तमग्निमित्रेण—'जलदादिषु पूर्वपदे नरोत्तरादिषु चोत्तरपदेषु । हरदन्तेष्वेषु चोभयपदेषु पर्यायपदवृत्तिः ॥ इति परिवृत्तिसहा ये दोषास्ते दौषिकाः शब्दाः । परिवृत्त्यसहा ये तु नित्या गीर्वाणतुल्यान्ते ॥' दोषोन्मिन्षो गीर्वाणदित्येतच्छब्दाः परिवृत्तिं न सहन्त इत्यर्थः ॥ अत्र वचोवाणेश्युदाहरणम् 'निद- ष्टेऽस्य भूपालैर्निर्माताऽहंशरामोः । सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेनो दस्तं दिगान्तरे ॥' त्येतरूपम् । वचोबाण गीर्वाणाः शब्दयोरभेदात् ॥