साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः । प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलानिरूपणं वस्तुतो दर्शनाहम् ( ३-६ पृ. ) । काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र ‘तददोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताटिप्पण्यो दर्शनाहां ॥ द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा सकेत( ३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनाहाँ । इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम् ( ३७–५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय लावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे—‘विभावेन-’ ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । रत्तमादित्वरूपजिज्ञासुभिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः ‘वामन-’ ( १०३ पृ ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा अप्युद्देश्या. । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य- वेदिनिरूपणमनुसधेया । स्वदारगुप्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि । तत्र शिल्पिन्याद्या अनिसंधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ. ) । शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याद्यनकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । तत्र ‘प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्जनावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं दर्शनाई चास्ते ॥ षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, यथात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोप shape/रूपकाणां तद्गतविशेपजा- तानामन्येषा चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पगोल्लिखितवि- षयजातानां परीक्षा मौलिकदृशनकाव्यानवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः ( १९-२०।३४ ) मुदापितास्तेऽपि नाविकलाः ।