साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

Here is the complete transcription of the text from the image, line by line:

दशमः परिच्छेदः । ५२७ इदं मम। अत्र केषांचिद्रूपकाणां शब्दश्लेषमूलत्वेऽपि रूपकविशे- षत्वादर्थालंकारमध्ये गणनम् । एवं वक्ष्यमाणालंकारेषु बोध्यम् । अधिकारूढवैशिष्ट्यं रूपकं यत्तदेव तत् । तदेवाधिकारूढवैशिष्ट्यसंज्ञकम् । यथा मम— ‘इदं वक्त्रं साक्षाद्विरहितकलङ्कः शशधरः सुधाधाराधारश्चिरपरिणतं बिम्बमधरः । इमे नेत्रे रात्रिंदिवमधिकशोभे कुवलये तनुर्लावण्यानां जलधिरवगाहे सुखतरः ॥’ अत्र कलङ्कराहित्यादिनाधिकं वैशिष्ट्यम् । विषयात्मतयारोष्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि ॥ ३४ ॥ दालित्यं चित्रम्, द्युभित्तिराकाशकुड्यम् । सरलता कौटिल्यरहित्यमेव दाक्षि- ण्यम् । तस्या योगे श्वपुच्छच्छटा कुक्कुरलाङ्गूलकुण्डली । भक्तिमात्रसुलभे केवल- दापि भक्त्या प्राप्ये ॥ अत्र केषांचिदिति । नाधनस्य श्लेषस्य शब्दालंकारत्वेऽपि साध्यत्वेन प्रधानस्यार्थालंकारमध्ये गणनमिति भावः । वक्ष्यमाणाना श्नेषापह्वादी- नाम् ॥ अधिकारूढवैशिष्ट्य रूपकमाह—अधिकामूढति । अधिकमलधर्मारूढं वैशिष्ट्य विशेषणं यत्र तदित्यर्थ ॥ सुधाधाराधार इति विम्बस्य विशेषणम् । कलङ्क- रहितत्वादिविशेषणं चन्द्रादेरत्यन्तासम्भवीति तत्र तदारोपणादधिकारूढवैशिष्ट्यम् । 'कलङ्कराहित्यादिना' इत्यनेदे तृतीया । परिणामलंकारमाह—विषयात्मतयेति ।

1. वैशिष्ट्यमिति । अत्रेदमनुसन्धेयम्—"विषय्यभेदाताद्रूप्यवद्भवन् विषयस्य यत् । रूपकं तद्विधाऽऽधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः ॥ (१) अयं हि धूर्जटिः साक्षाद् येन दग्धाः पुरः क्षणात् । (२) अद्यमान्ते विना शम्भुस्तृतीयं विलोचनम् ॥ (३) राजाधिकानवत्येष सृष्टिरू संमृष्टिरित्थाम् । (४) अन्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानान्दे जिनि- न्दुना ॥ (५) साध्वीदमपरा चण्डीरसघानागारोहिता । (६) अय समद्दिन- प्रान्त्यमुखचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥" इति । इतोपमेयस्य रागो विषयस्य पूर्दुश्रुवविशेषणेन नसिन्दमानस्य भावतो धूर्जटेर्विषयिणोऽभेदप्रत्त्याद्, उपमान्योपमेये प्यनाधिक्य- भावावर्णनाच्च प्रथमनुभयाभेदरूपकम् ॥ तृतीयविलोचनानोत्त्या न्यूनता- दर्शनेन द्वितीयं न्यूनताभेदरूपकम् । 'दीपादीवरु सार्थे वाच्यः' इति नान्द्रेन तृती- यार्थे ईदृक् ॥ संमृष्टित्त्वासीकारेण विश्वावनेक्या भावतो राजाधिकाननस्येदं मधिकामेदरूपकम् । अत्र सृष्टिरिदं रिष्टम् ॥ एवमन्या मुखेन्दुनखे प्रसिद्धेन्दोन्ना- दस्तत्त्वमापाद्य मुखेन्दोश्च नेवानन्दजनकत्वेन प्रसिद्धेन्दुवांश्चनत्वमात्रनिरूपणेन न्यूनत्वाधिक्ययोरुपादानादनुभवताद्रूप्यरूपकं चतुर्थम् ॥ भापना चन्दान- १ 'इदं मम' इति कस्य पुस्तकेर्नास्ति २ 'अन च' प. ३ 'इत्येदरूप' प ४ 'न्य' इति कल्पित पुस्तके.