साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

दशमः परिच्छेदः । ६०५ दण्डापूपिकान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिष्यते । मूषिकेण दण्डो भक्षित इत्यनेन तत्सहचरितमपूपभक्षणमर्थादायातं भवतीति नियतसमानन्यायादर्थान्तरमापततीत्येष न्यायो दण्डापूपिका । अत्र च क्वचित्प्राकरणिकादर्थादप्राकरणिकस्यार्थस्यापतनं क्वचिदप्राकर- णिकार्थात्प्राकरणिकार्थस्येति द्वौ भेदौ । क्रमेणोदाहरणम्— 'हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ॥' 'विललाप स बाष्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् । अतितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम् ॥' अत्र च समानन्यायस्य श्लेषमूलत्वे वैचित्र्यविशेषो यथोदाहृते 'हारोऽयं-' इत्यादौ । न चेदमनुमानम् । समानन्यायस्य संबन्धरूप- त्वाभावात् । विकल्पस्तुल्यबलयोर्विरोधश्चातुरीयु(य)तः ॥ ८३ ॥ अर्थापत्त्यलंकारमाह—दण्डापूपिकयेति । दण्डापूपन्यायेनेत्यर्थः । अन्यार्थागमो भिन्नार्थप्रतीतिः ॥ दण्डापूपन्यायमाह—मूषिकेनेति । इतिशब्दो हेतौ । अनेन मूषिकेण तत्सहचरितं दण्डभक्षणसहचरितमर्थादौचित्यादायातमवगतं भवतीत्यन- न्तरं 'वदन्यत्रापि' इति पूरणीयम् । नियतेति । नियतस्य तद्भूत्वेन निश्चितस्य स- मानन्यायात्तुल्यसामर्थ्यादर्थान्तरं तु शब्दात् । आपतति प्रतीतिविषयो भवति । मूषि- कस्य हि दण्डभक्षणं दुष्करं तन्निष्पत्तौ तत्सहचरितापूपभक्षणमतिसुकरत्वाद्यथा संभाव्यते तथात्रापि सहचरितैकसिद्धेरापरसिद्धिरौचित्यात्संभाव्यत इति भावः ॥ हारोऽयमिति । मुक्तानां हारघटकरत्नविशेषाणां निवृत्तसंसारदुःखानां च । मु- क्तानां तादृशोपिमर्द्दनं दुर्घटं तन्निष्पत्तावनुक्तानामसत्त्वं सुतरां तन्व्यादिति पुं- स्त्वमत्र समानो धर्मः । मुक्तानां वर्णनीयत्वेन प्राकरणिकत्वम् ॥ विललापेति । सोऽजः । द्रव्यसमः समानो धर्मः । अयसो वर्णनीयत्वाभावादप्राकरणिकत्वम् । संबन्धरूपत्वाभावादिति । व्याप्तिरूपाभावादित्यर्थः । व्याप्तिर्ह्यन्यथानुप- पद्योरव्यभिचरितसामानाधिकरण्यरूपः । प्रकृते तु एकस्य नायमर्थग्रहेण औचित्या- त्सत्समानस्य तादृशार्थान्तरग्रहो भवतीति हायस्थानपरयोर्व्याप्त्यसंभवादिति भावः ॥ विकल्पालंकारमाह—विकल्प इति । तुल्यबलत्वं तत्तदुदाहरणे यथायथं बोध्यम् ।

1. दण्डेति । दण्डापूपयोरितो दण्डापूपिका । 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः' इति द्वन्द्वः । इतरेतरद्वन्द्वाद्भावप्रत्यय इति केचित् । अन्ये तु दण्डापूपौ विद्येते यस्यां सा दण्डा- पूपिका । 'इवे प्रतिकृतौ' इति प्रतिकृत्यर्थः । अन्ये दण्डापूपमिव दण्डापूपिकेति गौणी' ... व्याचक्षते ॥