साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२८ साहित्यदर्पणे आसत्तिर्बुद्धयविच्छेदः । बुद्धिविच्छेदेऽपि वाक्यत्वे इदानीमुच्चारितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरोच्चारितेन गच्छतीति पदेन संगतिः स्यात् । अत्राकाङ्क्षायोग्यतयोरात्मार्थधर्मत्वेऽपि पदोच्चयधर्मत्वमुपचारात् । वाक्योच्चयो महावाक्यम्— योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्त इत्येव । 'विमलं जलं, नद्या कच्छे महिषश्चरति' इत्यत्र नद्या इति पदार्थोपस्थितेर्जलमिति पदार्थेनान्वयबोधे सति सिद्धे 'इच्छाविरहात्' इति न्यायेन 'कच्छे' इत्यनेन श्रोतूरन्व- यबोधे इच्छाविरहः । यदि पुनरुभयान्वयेच्छया प्रयुज्यते तदा 'नद्या' इत्यस्य काकाक्षि- गोलकन्यायादनुषङ्गाद्वा 'कच्छे' इत्यनेन सबन्धाद्गृहीतवक्तृतातपर्यस्य श्रोतुरुभयान्वय- बोधेच्छा संभवतीति ध्येयम् । आसत्तिमाह—आसत्तिरिति । बुद्धे पदार्थोपस्थि- तेरविच्छेदोऽव्यवधानम् । अव्यवहितपदार्थोपस्थितिरिति तात्पर्यार्थः । व्यवधानं च का- लबाहुल्येन प्रकृतानुपयोगिपदार्थोपस्थित्या च संभवति । तत्राद्यमाह—बुद्धीति । वाक्यत्वे वाक्यत्वस्वीकारे । दिनान्तरेत्यत्यन्तव्यवदर्शनार्थम् । प्रहरादिव्यवधा नेनाप्यनासन्नत्वं बोध्यम् । संगतिर्वाक्यव्यवहारोपयोगिमेलकः । द्वितीये यथा— ‘गिरिर्भुक्तमग्निमान्देवदत्तेन’ इत्यत्र गिरिर्मान्, भुक्तं देवदत्तेनेति वाक्यार्थबोध द्वयं प्रकृतम् । तत्र प्रथमानुयोगिन्या भुक्तमिति पदार्थोपस्थित्या, द्वितीयानुयोगिन्या अग्निमानिति पदार्थोपस्थित्या व्यवधानम् । प्रकृतोपयोगिपदार्थोपस्थित्या व्यवधाने त्वासत्तिरस्त्येव । तेन ‘अश्वेन ग्रामं गच्छति’ इत्यादौ ग्रामपदार्थोपस्थितिव्यवधानेऽपि अश्वपदस्य गच्छतीत्यनेनासत्तिर्व्याहतैव । स्वार्थबोधसमाप्तत्वमपि पदोच्चयविशेषणं बोध्यम् । तेन ‘शून्यं वासगृहं–’ इत्यादिभागस्य न वाक्यत्वम् । योग्यताकाङ्क्षयो पदो- च्चयधर्मत्वमुपपादयति—आकाङ्क्षति । आकाङ्क्षाया इच्छारूपत्वाद्विपरीतबुद्ध्यभाव- रूपयोग्यतायाश्चात्मनिष्ठत्वान्वयबोधहेतुत्वादात्मवृत्तित्वमेव । उपचारात्स्वजन्यज- नकत्वरूपपरम्परासंबन्धात् । एकपदार्थायापरपदार्थसद्भावरूपयोग्यतायास्तु पदार्थध- र्मत्वेऽपि स्वाश्रयोपस्थापकत्वसंबन्धेन पदोच्चयधर्मत्वमेवावगन्तव्यम् । निरुक्तासत्तेर- प्यात्मधर्मत्वात् तत्राप्यैषैव रीतिरनुसर्तव्या । यदि पुन समभिव्याहारविशेष आकाङ्क्षा, अव्यवधानोच्चरितत्वमासत्ति , तदानयो साक्षादेव पदोच्चयधर्मत्वमित्यास्ता विस्तार । महावाक्यमाह—वाक्योच्चय इति । योग्यताद्यभावे महावाक्यत्वस्वीकारे ‘चक्षुषा

1. उपेने । उपचारो लक्षणा । तात्पर्यानुपपत्तिश्चोपचारे बीजम् ॥ १ 'चैत्र' ग. २ 'पद्म्य' रा. ३. 'उच्चरितेन' घ. ४ 'तत्र' क. ५ 'योग्यता-' इति ६ ग पुस्तके नास्ति, घ पुस्तके तु 'वाक्योच्चय -' इत्यस्य प्राग्दृश्यते ६ अव्यवहितपदार्थो पस्थितिरिति तात्पर्य र्थ' इति पुस्तकान्तरे नास्ति ७ 'प्रकृतोप- इत्यादिः -'अव्याहतैव' इत्यन्तं पुस्तकान्तरे न दृश्यते ८ 'तामवृत्तित्वमेव । एकपदार्थेऽपरपदार्थमद्भावरूपयोग्यताया ंतु स्वोपस्थापकत्वसंबन्धेन पदोच्चयधर्मत्वमेवावगन्तव्यम् ।' इत्युपलभ्यते पाठभेद पुस्तकान्तरे ।