भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 153, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 153

( १४४ ) सर्वदर्शनसङ्ग्रहः । [पाशुपत- अथ नकुलीशपाशुपतदर्शनम् ॥ ६ ॥ तदेतद्वैष्णवमतं दासत्वादिपदवेदनीय परतन्त्रदुःखावहत्वान्न दुःसान्तादीप्सितास्पदमित्यरोचयमानाः पारमैश्वर्यं कामय- मानाः पराभिहता मुक्ता न भवन्ति परतन्त्रत्वात् पारमैश्वर्य- रहितत्वादस्मदादिवत् मुक्तात्मानश्च परमेश्वरगुणसम्बन्धिन पुरुषत्वे सति समस्तदुःखबीजविधुरत्वात् परमेश्वरवदि- त्याद्यनुमानं प्रमाणं प्रतिपद्यमानाः केचन माहेश्वराः परमपु- रुषार्थसाधनपञ्चार्थप्रपञ्चनपरं पाशुपतशास्त्रमाश्रयन्ते ॥ १ ॥ पूर्वोक्त दासत्वादिपदबोध्य वैष्णवमत परतन्त्रत्वादि दुःख बहुल होनेसे सदा दुःखरूपही बना रहेगा अतः निरवधिक सुखाभिलाषियोंके आश्रयणको अयोग्य माननेवाले परमैश्वर्यको चाहनेवाले परतन्त्र परमैश्वर्य शून्य होनेसे मुक्त नहीं हो सकता जिस प्रकार अस्मदादि बद्ध संसारी मुक्त नहीं है। समस्त दुःखबीजरहित होनेसे मुक्तात्मा परमेश्वर गुण सम्बन्धी है इत्यादि अनुमान प्रमाणको उपन्यास करते हुए कोई २ माहेश्वर (शैव) परम पुरुषार्थसाधक पञ्चार्थप्रपञ्चक पाशुपत- मतका अवलम्ब करते हैं ॥ १ ॥ तत्रेदमादिसूत्रम्-- ‘अथातः पशुपतेः पाशुपतयोगविधिं व्याख्यास्याम’ इति । अस्यार्थ -अत्राथशब्दः पूर्वप्रकृतापेक्षः । पूर्वप्रकृतश्च गुरुं प्रति शिष्यस्य प्रश्नः । गुरुस्वरूपं गणकारिकायां निरूपितम् । “पञ्चकास्त्वष्ट विज्ञेया गणश्चैकात्रिकात्मकः । वेत्ता नवगणस्या- स्य संस्कर्त्ता गुरुरुच्यते” इति। लाभा मला उपायाश्च देशावस्था विशुद्धय । दीक्षाकारित्वलान्यौ पञ्चकास्त्रीणि वृत्तय ॥” इति । तिस्रो वृत्तय इति प्रयोक्तव्ये त्रीणि वृत्तय इति छान्दस प्रयोग । तत्र विधीयमानमुपायफलं लाभ ज्ञानतपोदेवनित्यत्वस्थिति- शुद्धिभेदात् पञ्चविध । तदाह हरदत्ताचार्य्य -'ज्ञानं तपोऽथ नित्यत्वं स्थिति शुद्धिश्च पञ्चमम्' इति ॥ २ ॥