भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 18, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 18

र्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( ३ ) पार्थ मानकर स्वर्गादि पारलौकिक सुखको निराकरण करनेवाले चार्वाकमतावलम्बी देख पडते हैं अत एव चार्वाकका लोकायत यह दूसरा नाम है । लोकप्रसिद्धसे तिरिक्त पदार्थ न माननेसे लोकायत कहाता है ॥ ५ ॥ तत्र पृथिव्यादीनि भूतानि चत्वारि तत्त्वानि तेभ्य एव देहाका रपरिणतेभ्यः किण्वादिभ्यो मदशक्तिवत् चैतन्यमुपजायते तेषु विनष्टेषु सत्सु स्वयं विनश्यति। तदिह विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति स न प्रेत्य सञ्ज्ञास्ती ति तत् चैतन्यविशिष्टदेह एवात्मा देहातिरिक्त आत्मनि प्रमाणा- भावात् प्रत्यक्षैकप्रमाणवादितया अनुमानादेरनङ्गीकारेण प्रामा- ण्याभावात् ॥ ६ ॥ उनके मतमें पृथिवी, जल, तेज, वायु, चार ही तत्त्व हैं । देहरूपसे परिणत इन्हीं रोंसे चैतन्य उत्पन्न होता है । जैसे मादक द्रव्योंसे मदशक्ति उत्पन्न होती है प्रत्येक में अविद्यमान भी मदशक्ति समुदायसे उत्पन्न होती है । इन तत्त्वोंका नाश होनेपर व आत्मा स्वयं नष्ट होता है । “विज्ञानस्वरूप आत्मा इन तत्त्वोंसे उत्पन्न होकर सर्मे नष्ट होता है मरनेपर परलोकमें कोई नाम नहीं रहता । चैतन्यविशिष्ट देहसे अतिरिक्त आत्मामें कोई प्रमाण नहीं । केवल प्रत्यक्ष ही प्रमाण है । अनुमानादिके प्रामाण्यमें कोई युक्ति नहीं ॥ ६ ॥ अङ्गनालिङ्गनादिजन्य सुखमेव पुरुषार्थः । न चास्य दुःखसं- भिन्नतया पुरुषार्थत्वमेव नास्तीति मन्तव्यम् । अवर्जनीयतया प्राप्तस्य दुःखस्य परिहारेण सुखमात्रस्यैव भोक्तव्यत्वात् । तद्यथा मत्स्यार्थी सशल्कान् सकण्टकान् मत्स्यानुपादत्ते स यावदादेयं तावदादाय निवर्त्तते । यथा वा धान्यार्थी सपलालानि धान्या- न्याहरति स यावदादेयं तावदादाय निवर्त्तते । तस्माद्दुःखभ- यान्नानुकूलवेदनीयं सुखं त्यक्तुमुचितम् । नहि मृगाः सन्तीति शालयो नोप्यन्ते, नहि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्री- यन्ते यदि कश्चिद् भीरुदृष्ट सुखं त्यजेत् तर्हि स ५ भवेत् ॥ ७ ॥