सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

नवमः परिच्छेदः २१५ जीवात्मानः सर्व एते नोपास्तिर्वैष्णवी हि सा । आविष्टमात्रास्ते सर्वे कार्यार्थममितद्युते ॥ अनर्थ्याः सर्व एवैते विरुद्धत्वान्महामते । अहङ्कृतियुताश्चैव जीवमिश्रा ह्याधिष्ठिताः ॥ -(तत्त्व० पृ० १३०-१३२) इत्यादिभिर्मुख्यः साक्षादवतारः, गौणस्त्वावेशावतार इति प्रतिपादितम् । अत्र तु साक्षादवतारानावेशावतारांश्च सह पठित्वा प्रादुर्भावगणो मुख्य इत्युभयेषामपि मुख्य- प्रादुर्भावत्वप्रतिपादनादुभयसाधारणप्रसिद्धत्वमेव मुख्यशब्दार्थः, न तु साक्षादवतारत्व- मिति बोध्यम् । किञ्च, "प्रादुर्भावगणो मुख्य इत्युक्तस्ते समासतः" (९।८४) इत्यत्र प्रादुर्भाव- शब्देन मुख्यप्रादुर्भावा गौणप्रादुर्भावाश्च यथा संगृहीताः, तथा प्रादुर्भावान्तराण्युपि संगृहीतानि बोध्यानि, त्रिविक्रमादीनां प्रादुर्भावान्तरत्वात् । प्रादुर्भावान्तरं नाम तत्त- दवताराणामवान्तरभेदाः । तथा च पौष्करे- स्वभावमजहच्छश्वदाकारान्तरमाकृतेः । यत्तदंशसमुद्भूतं प्रादुर्भावान्तरं तु तत् ॥ इति । (३६।२०१-२०२) कण्ठरवेण च प्रतिपादितास्तत्रैव- तथा वामननाथेन खर्वमूर्तिधरेण च । स्नातकब्रह्मचारीयलाञ्छनेर्लाञ्छितेन च ॥ तस्य रूपान्तरेणैव सुखानां सुखदेन च । त्रिविक्रमाख्यसंज्ञेन त्रैलोक्याक्रान्तमूर्तिना ॥ (३६।१९६-१९८) इत्यादिभिः । विष्वक्सेनंसंहितायां चैवमेवोक्तम्- पूर्वोत्पन्नाद् वैभवीयात् प्रादुर्भूता महेश्वराः । प्रादुर्भावान्तरान् विद्धि तान् गणेश्वर मुख्यतः ॥ उपेन्द्राच्च यथा मुख्यात् त्रिविक्रमतनुर्हरिः । (तत्त्व०, पृ० १३५) इत्यादिभिः । लक्ष्मीतन्त्राहिर्बुध्न्यसंहितयोस्त्वावेशावताराणां प्रादुर्भावान्तरत्व- मुक्तम्- आविश्याविश्य कुरुते यत्र देवनरादिकम् । जगद्धितं जगन्नाथस्तज्ज्ञेयं विभवान्तरम् ॥ -इति, (लक्ष्मी० ४।३०) विभवान्तरसंज्ञं तद् यच्छक्त्यावेशसंभवम् । -इति च । (अहि० ८।५१) वस्तुतस्तु "प्रादुर्भावगणो मुख्य इत्युक्तस्ते समासतः" (९।८४) इति पद्म- नाभादीनां मुख्यत्वोक्त्या तदन्येऽमुख्या विभवावतारा बहवः सन्तीति ज्ञायते । अत्र श्रीकृष्णस्य पारिजातहरणशब्देनोक्तत्वात् तदनुक्तिर्न शङ्कनीया ।