भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 431, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 431

३७२ सात्वतसंहिता इति पौष्करे विष्वक्सेनार्चनप्रकरणे व्यक्तोक्तेः ॥ १४२-१४३ ॥ ततः कुमुदादिभूतेभ्यो बलिदानमाह-चरुरूपेणेति सार्धेन ॥ १४३-१४४ ॥ जिन अर्ध्यादिकों से विष्वक्सेन की पूजा की गई हो उन अर्घ्य सहित चरु रूप अन्नों को पूजा स्थान से बाहर दक्षिण दिशा की ओर सोदक हृद (तालाब या वापी) आदि में प्रक्षिप्त कर देवे । फिर मन्त्रज्ञ साधक पूर्व दिशा से आरम्भ कर ईशान पर्यन्त भूतबलि देवे ॥ १४३-१४४ ॥ ततो विसर्जनं कुर्यादुपसंहृत्य चाखिलम् । विनिक्षिप्याम्भसो मध्ये पत्रपुष्पफलादि यत् ॥ १४५ ॥ निष्कामः पावनार्थं तु स्तोकमुद्धृत्य वै पुरा । सन्ध्याय मन्त्रपूर्वं प्राक् तमश्नीयाच्च मौनवान् ॥ १४६ ॥ विसर्जनमाह—तत इत्यर्धेन । विसर्जनमत्र विष्वक्सेनस्येति बोध्यम् । भगवद्वि- सर्जनं तु विष्वक्सेनार्चनात् पूर्वमेव कार्यम्, तच्च—"क्षमापयेत् ततो देवं यत्र यत्राव- तारितम्" (१७।१४२) इत्यनेनैव सूचितं भवति । यता मण्डलेऽग्नौ च भगवद्विसर्ज- नानन्तरं तस्मिन्नेव स्थाने विष्वक्सेनः पूजनीय इति जयाख्यपञ्चदशपटले (१५।२४२- २५०) विस्तरेण एताद्विधानमुक्तम्, अत्रापेक्षितं च । उपसंहृत्य चाखिलं परिवार- देवतासमूहं च विसृज्येत्यर्थः । विष्वक्सेनार्चनानन्तरं पत्रपुष्पफलान्नादीनां जलमध्ये प्रक्षेपम्, स्वप्राशनार्थं किञ्चिदंशस्य तत्पूर्वमेव प्रत्येकं स्थापनम्, तदर्चनानन्तरं प्राशनं चाह—विनिक्षिप्येति सार्धेन । अत्र निष्काम इत्यनेन सकामस्य विष्वक्सेनार्चनानन्तरं प्रत्येकमुद्धृतस्यापि प्राशनं वर्ज्यमिति ज्ञायते । तथा च पञ्चरात्ररक्षायामागमप्रामाण्यवचनम्— यतो भगवदर्थेन त्यक्तं स्रक्चन्दनादिकम् । पश्चादभोग्यतां याति विष्वक्सेनपरिग्रहात् ॥ अत एव निवेद्यादि ततः प्रागेव सात्वतैः । सेव्यते तेन तत् तेषामुत्कर्षस्यैव कारणम् ॥ (पृ० ८२-८३) इति ॥ १४५-१४६ ॥ इसके अखिलकर्म का उपसंहार करके विष्वक्सेन का भी विसर्जन करे । फिर सम्पूर्ण पत्र पुष्पादि फलों को एकत्र कर जल के मध्य में फेंक देवे । विष्वक्सेन की पूजा के पहले अपने को पवित्र करने के लिये कामनारहित हो नैवेद्य का कुछ अंश अपने लिये निकाल कर रख लेवे । विष्वक्सेन के पूजन के पहले उसे मौन हो कर भोजन करे लेवे क्योंकि विष्वक्सेन की पूजा के बाद अलग कर रखे गये भी नैवेद्य का भोजन वर्जित है ॥ १४५-१४६ ॥ भोजनान्ते ततः कुर्यात् सम्प्राप्ते तु निशामुखे । मन्त्रजापं ततो ध्यानं तोयतर्पणपूर्वकम् ॥ १४७ ॥

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक) · पृष्ठ 431, कुल 837 में से · BharatKosha