सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
७७२ सात्वतसंहिता स्फिजौ कौपीनराजी च ५६२ | स्रवन्तममृतं त्वेवं ३७५ स्फुटीकृतं मया देव ७९ | स्त्रीभोगं चेतः कृत्वा ४१० स्फुटो रेखामयः शङ्खः ३८ | स्रुक्स्रुवादीनि भाण्डानि ९८ स्फुरद्रूपां परिभ्रष्टां ४४२ | स्रुक्स्रुवावथ चादाय १०५ स्फुलिङ्गकणतुल्येन ५५ | स्रुक्स्रुवौ च चतुष्कं य- १०२ स्मरन् प्रभुं समाचम्य १३८ | स्रुक्स्रुवौ चापि कलशौ २६३ स्मरेत् पत्राश्रितं सूर्य ३५४ | स्रुक्स्रुवौ योगपट्टं च ४९५ स्मरेत् पूर्वोदितं पद्मं १३१ | सुङ्ग्मूलफलपत्रैस्तु २६८ स्मरेत् सङ्कर्षणं देवं ५७ | स्रुवमाज्येन सम्पूर्य ४७० स्मरेद् दक्षिणपाणौ तु ४३८ | स्रुवमादाय सन्तप्य ४६९ स्मरेद् वामकरेष्वस्य २६८ | स्वकमन्तर्गतं तेजः २३ स्मर्तव्यास्तु भुजेष्वस्य २६३ | स्वकर्मणा यथोत्कर्ष- १४६ स्मर्तव्यं ध्यानकाले तु ३१० | स्वकर्मनिरतो नित्यं ३४५ स्मर्तव्यः स चतुर्धा वै २८२ | स्वकाच्छान्ततराद् ब्रह्म- २६६ स्मर्तव्यः सूर्यसंकाशः ५१० | स्वकारणं विना सर्व- २०८ स्मर्तव्यः सोऽपि भगवा- २८५ | स्वकार्यसूचनान्न्यूनं ५७२ स्मर्तव्यः स्वपदस्थः स २०८ | स्वकीया जातयश्रान्ते ३४४ स्मर्यं ऊर्ध्वे सरश्शायी २२६ | स्वकुण्डे हवनं कुर्या- ६१५ स्मृत्वाथ मुक्तं तन्मात्रै- ३४७ | स्वगृहद्वारदेशाच्च ५४९ स्मृत्वाऽथ शिष्यचैतन्य- ४७० | स्वगृहादौ च सर्वत्र ६६२ स्मृत्वा नीलाम्बुजाक्रान्तं ४४१ | स्वच्छस्फटिकवर्णाभं ३८३ स्मृत्वाऽनुज्ञां समादाय ३६५ | स्वतेजोनिजसामर्थ्य- २९३ स्मृत्वा परात्मना तं च २३८ | स्वदिक्ष्वन्यान्यथावस्थान् ५९२ स्मृत्वा शक्त्यात्मनाऽग्नौ तु ४७४ | स्वदीपालङ्कृतं कृत्वा ३८९ स्मृत्वा सम्पूजनं कुर्या- १७६ | स्वदेहेतेजःसम्भूत ४८ स्मृत्वा ह्यभेदभावेन ४४९ | स्वदेहाद् रेचकेनाथ ४७० स्मृत्वैवं मूलमन्त्रं तु ६३५ | स्वदैर्घ्यादर्धविस्तीर्णं ६१२ स्यात् षट्करे गृहे कुण्डं ६०९ | स्वनामपदसंयुक्तो ४५० स्याद् यद्येकादशी पूर्णा १८९ | स्वनाम्ना प्रणवाद्येन ३५४ स्रक्चन्दनाग्र्यधूपैस्तु ४०७ | स्वनाम्ना प्रणवेनैव ६३८ स्रग्दामसूत्रसम्बद्ध- ८९ | स्वपक्षमानाद् द्विगुणं ५७६ स्रग् धूपं मधुपर्कं च १०२,१११ | स्वपदस्थानभेदेन ६६ स्रग्वरैर्धूपदीपैस्तु ४०५ | स्वपदात् प्राग्वदुत्थाप्य ४२१ स्रग्वरैर्विविधैर्माल्यैः ५७ | स्वपदं च स्वसंस्कारं ५२४ स्रग्वस्त्राग्र्यानुलेपाद्यै- ३९१ | स्वपदं भोगखिन्नस्य २०४
श्लोकार्धानुक्रमणिका ७७३ स्वपाणिव्यजनेनाथ ३८८ | स्वरूपममलं भूयः ६३५ स्वप्नानि यान्यनिष्टानि ४५७ | स्वरूपापादनार्थं तु ३६७ स्वप्रकाशस्त्वनुपमो २३ | स्वरूपेण यथावस्थ- ४८८ स्वबुद्ध्याऽनुगतं कृत्वा ४४५ | स्वरूपेण हि मन्त्रत्व- १९९ स्वभावप्रच्युतिर्बीजं २०२ | स्वरेणैकेन युक्तस्य १९९ स्वभूमौ वाममार्गेण ४६४ | स्वरैर्नियोजयेद् विद्वि १६५ स्वमणिर्व्यञ्जितेनैव २५८ | स्वरोत्थं व्यञ्जनोत्थं वा १९९ स्वमन्त्रयुक्ता चान्येषा- ३६३ | स्वर्णादिनार्थिनः शक्त्या ६१९ स्वमन्त्रसन्निधिं तत्र १५६ | स्वलङ्कृतां सुरूपां च ९३ स्वमन्त्रामृतौघेना- ३४७ | स्वल्पमध्योत्तमाद्येन ५१९ स्वमन्त्रेणाम्बरस्थस्य २२४ | स्ववक्त्रद्वयमात्रेण ३०१ स्वमन्त्रेणार्चनात् स्वत्वं ४१९ | स्वविवर्तेन बीजस्य २०० स्वमरीचिगणेनैव २३२,४३८ | स्वव्यापारवशेनापि ४८० स्वमाचारं स्वकां जातिं ५२४ | स्वशक्तिपरिपूर्णस्य ४७१ स्वमायाजलमध्यस्थम् २७९ | स्वशक्तिभावितं कृत्वा २६९ स्वमुद्रालङ्कृतश्चापि ५२३ | स्वशक्तिवर्णदण्डस्थं ६५५ स्वमूर्तिकुम्भान्मन्त्रेण ६३६ | स्वशक्तिविभवाधार- २७१ स्वमूर्तिभिरमूर्तीभि- ३१ | स्वशक्त्या वै हानिच्छातो ४४९ स्वमूर्तेस्तर्पणार्थं च १०९ | स्वशरीरमथासाद्य ४६९ स्वमूर्त्याराधनाद्येन १४८ | स्वसामर्थ्यं स्वशक्त्या तत् ४४९ स्वयमभ्यर्चयेत् पश्चात् ४४२ | स्वस्तिकाद्यैर्भवत्येवं २९४ स्वयमाद्यन्तसंरुद्धं ६३३ | स्वस्तिकेनोपविष्टाश्चा- ३१६ स्वयमेव सुबुद्ध्या यत् ११९ | स्वस्त्यस्तु ते युतेनाथ ३८८ स्वयमेवानुरूपेण ६४९ | स्वस्थानमणिमादीनां ४८० स्वयमेवोपकाराय ३६ | स्वस्थानेषु स्वमन्त्रेभ्य- ४४६ स्वयंकृतानां बिम्बानां ६५८ | स्वस्थानं यज्ञभूमेर्वै ६१९ स्वयं नानास्वरूपेण ६५८ | स्वस्वाङ्गुलियुगेनैव ३४८ स्वयं वस्त्वनुसन्धाय ६१७ | स्वातन्त्र्यात् परिपूर्णत्वात् २०८ स्वयं शशाङ्कं श्रीवत्सो ३११ | स्वात्मना चातुरात्मीय- १२९ स्वयं स्वोत्थं विभजति २८५ | स्वात्मन्युपरते यस्मिन् १५ स्वरव्यञ्जनसंयोगाद् १९९ | स्वानुष्ठानं हि वै यस्मा- ३६८ स्वरश्मिखचितं ध्याये- ३०७ | स्वापयेत् स्वप्नलाभाय ४५१ स्वरश्मिमण्डलान्तःस्थं ३०७ | स्वाभिः स्वाभिरसंख्यं तु ५८७ स्वरूपभेदमाप्नोति ३०४ | स्वामिंस्तदनु वै दद्याद् ५३७ स्वरूपमजहद् ध्याये- ४०८ | स्वायामदीर्घं तत्पक्ष- ५७६
७७४ सात्वतसंहिता स्वार्थतो वा परार्थेन ३९२ । हुत्वा यथाविधानेन ३९० स्वाश्रमे बन्धुवर्गस्य ६६२ । हुत्वाऽथ सर्वबीजानि ३८७ स्वाहान्तमन्त्रमुच्चार्य ४९५ । हुत्वाऽप्यन्नाहुतीनां च ११२ स्वाहान्तं भोगसिद्धयर्थं ४७० । हुत्वा शताष्टसंख्यं तु ६२६ स्वाहान्तः प्रणवाद्यश्च १६९ । हुत्वास्त्रमन्त्रजप्तेन ४४५ स्विन्नानि सप्तबीजानि ३७५ । हुंफडन्तं च शिरसि ४४४ स्वेन स्वेन तु पिण्डेन ५३० । हृत्पुण्डरीकमध्यस्थं ३८३ स्वेन स्वेन तु मन्त्रेण १६९,२३८ । हृत्पुण्डरीकमध्ये तु ४२६ स्वेनाध्यात्मगुणेनैव ४६८ । हृत्पुण्डरीकमध्येऽथ ४१० स्वोत्येन रश्मिजालेन ३०७ । हृत्स्थो नियतिदण्डेन २८० स्वोत्यं सन्निःसृतं २७९ । हृदयङ्गमसंज्ञाना- ३२० स्वोन्नत्यर्थेनोपपीठं ४२० । हृदादयोऽस्त्रपर्यन्ता ३४८ स्वां शक्तिमवलम्ब्यास्ते २१९ । हृदादि यद्वा दिक्स्थेषु ६२६ स्वां शक्तिमुपसंहृत्य ४४७ । हृदादिनेत्रपर्यन्त- १६२ हकारं च सकारस्थं १६५ । हृदाद्यन्तनिरुद्धेन ६५५ हनुद्वयस्य वै मानं ५७० । हृदाद्यावर्तितैः षड्भि- ६५० हन्यात् सिद्धार्थकैस्तस्माद् ६३९ । हृदाद्यं नेत्रपर्यन्त- ३४८,४०० हरितालमुशीरं च ६४२ । हृदाऽवगुण्ठितस्तनुं ४५१ हर्तुं नो युज्यते येन २३७ । हृदावतार्याभिधार्य ४३४ हलोत्था वृषशृङ्गोत्था ६२३ । हृदा शयनगं कृत्वा ६३४ हवनात् तन्मयत्वाच्च २०३ । हृदास्त्रपरिजप्तेन ६४६ हवनान्तं क्रियाकाण्डं ३२३ । हृदि वेद्यां बहिर्मूर्तौ ३१८ हवनान्तं च निःशेषं ६४९ । हृद्यैर्मृष्टैः स्थिरैर्मैध्यै- ३६१ हवनं विधिवत् कार्यं ५८८ । हृद्यंसयोर्ललाटे च ११५ हवर्णकर्णिकायां तु ३६ । हृद्याः सुगन्धाः कर्मण्या ५०६ हविश्शेषेण संयुक्तं १५२ । हृन्मध्ये गगने भूमौ २५९ हस्तयोर्विग्रहे साङ्गं ४२६ । हृन्मन्त्रेण चतुर्णां तु ४२७ हारनूपुरवस्त्रस्त्र- ५७३ । हृन्मन्त्रेण तदूर्ध्वं तु ६०१ हार्दाग्रेरूर्ध्वगायां तु २७ । हृन्मन्त्रेण तु सास्त्रेण ५४६ हितार्थं च प्रपन्नानां ८ । हृन्मन्त्रपूजितैर्भूयः ६५२ हितार्थं भवभीतानां १२,३४३ । हृन्मन्त्रसम्पुटस्थं च ४४४ हीनमर्धाङ्गुलेनैव ५६१ । हृषीकेशश्च तत्पत्नी १९२ हीनमेकाङ्गुलेनैव ५६३ । हेतुनानेन भगवान् ३०२ हुत्वा चाभिमतैर्ग्रासै- १२२ । हे धराधिपते नाथ ४७३ हुत्वा ज्ञानपदेनैव ४४३ । हेमपूर्णानि रत्नानि ४२६
श्लोकार्धानुक्रमणिका · ७७५ हेमर(त्कौ ? त्नौ)षधिस्नानैः ३८७ | होतव्यं कर्मसिद्धयर्थं १०६ हेमरत्नोदकेनाथ १९८ | होतव्यं प्रणवेनैव ६३८ हेमरत्नौषधिवृक्ष- ३७४ | होतव्यं ब्राह्मणैः सम्यक् ५९२ हेमादिद्रव्यजनिते ६९ | होमान्तमखिलं कृत्वा १४० हेमादिधातवो रत्न- ४५७ | होमान्तमर्चनं कृत्वा १४९ हेमादिधातुनिचयं ४०९ | होमान्ते कलशथस्य ३७५ हेमादिनिर्मितं कुर्यात् १७० | होमार्चनविधानेषु ६६४ हेमाद्युत्थानि पात्राणि ४२२ | होमोपकरणं सर्वं १०२ हेमाब्जभूतं तद्ध्यात्वा ४४० | होमं तत्सिद्धये कृत्वा ४३५ हेमालिपाण्डराभं च ३०८ | हंसमूर्तिमथात्मानं २६५ हेयं चानर्थसिद्धीना- ५२३ | हंसः शुको भरद्वाजः ५४९ हेयः शेषमुपादेयं ४७९ | ह्रस्वदीर्घविभागेन १६ हैमं तदूर्ध्वं कमलं ६४३ | ह्रदाद् वल्मीकशिखराद् ६२३ होतव्यमस्यवामीयं ५९२ | हासादङ्गुलयुग्मस्य ६०९
प्रतिष्ठा मण्डप पूर्व दिशा (ऊपर): पीतवर्ण ध्वज | पीतवर्ण पताका इन्द्र, धाता, भग सुदृढतोरण | पूर्वद्वार | इन्द्र | ऋग्वेद अनन्त | प्रशान्त | ध्रुव | अथर्वा | शिशिर आग्नेय कोण (ऊपर-दाएँ): रक्तवर्ण ध्वज | रक्तवर्ण पताका अग्नि योगिनी | मातृका | गणेश | वरुण कलश दक्षिण दिशा (दाएँ): श्यामवर्ण ध्वज | श्यामवर्ण पताका पूषा, मित्र, वरुण भद्रतोरण | दक्षिणद्वार | यम | यजुर्वेद पर्जन्य | अशोक नैर्ऋत्य कोण (नीचे-दाएँ): कृष्णवर्ण ध्वज | कृष्णवर्ण पताका निर्ऋति वास्तुपीठ पश्चिम दिशा (नीचे): श्वेतवर्ण ध्वज | श्वेतवर्ण पताका अर्यमा, अंश, विवस्वान् सुप्रभोतोरण | पश्चिमद्वार | वरुण | सामवेद संजीवन | अनिल | अमृत | अनिल वायव्य कोण (नीचे-बाएँ): धूम्रवर्ण ध्वज | धूम्रवर्ण पताका वायु क्षेत्रपाल उत्तर दिशा (बाएँ): सुवर्णवर्ण ध्वज | सुवर्णवर्ण पताका त्वष्टा, सविता, विष्णु सुप्रभाततोरण | उत्तरद्वार | सोम | अथर्ववेद प्रभास | श्रीपद | प्रत्युष | धनद ईशान कोण (ऊपर-बाएँ): मेघवर्ण ध्वज | मेघवर्ण पताका ईशान ग्रहपीठ मध्य भाग एवं कुण्ड: आचार्य-कुण्ड सर्वतोभद्रवेदी स्रुक्-स्रुव
इस पृष्ठ पर कोई पाठ्य सामग्री (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त पृष्ठ (blank page) है।
आगमरहस्यम्
सम्पादक एवं व्याख्याकार डॉ. सुधाकर मालवीय
'आगमरहस्य' तन्त्र शैवागम के शास्त्रज्ञ एवं साधक शिरोमणि पण्डित श्रीसरयू प्रसाद द्विवेदी विरचित है। यह ग्रन्थ शारदातिलकतन्त्र के समान है और अनेक तन्त्र ग्रन्थों का सार रूप है। श्रीसरयूप्रसाद द्विवेदी ने विभिन्न शैव, शाक्त एवं वैष्णव ग्रन्थों से विषयों को संकलित करके शैवागम के साधकों के लिए यह संग्रह ग्रन्थ लिखा है। यह ग्रन्थ पूर्वार्द्ध और उत्तरार्द्ध दो भागों में प्रस्तुत है। पूर्वार्द्ध में 'तान्त्रिकसिद्धान्तों' का संकलन है और उत्तरार्द्ध में 'प्रयोग-पद्धति' का निरूपण है। प्रथम भाग (पूर्वार्द्ध) में अट्ठाइस अध्यायों में सृष्टिक्रम आदि वर्णित हैं और उत्तरार्द्ध भाग में चौबीस अध्यायों में पूजाक्रम एवं स्तोत्र आदि सङ्कलित हैं। दोनों भागों को मिलाकर प्रायः बारह हजार श्लोक इसमें हैं।
आगमरहस्य का पूर्वार्द्ध भाग इदं प्रथमतया हिन्दी व्याख्या के साथ विद्वानों के समक्ष प्रस्तुत है। इस ग्रन्थ में आचार्य द्वारा मुख्य रूप से 'शारदातिलकतन्त्र' और उसकी टीका राघवभट्ट की सत्सम्प्रदायकृत् 'पदार्थादर्श' से सहायता ली गई है। अनेक सन्दर्भों में मुख्यरूप से 'कुलार्णवतन्त्र' एवं 'ज्ञानार्णवतन्त्र' तथा 'मन्त्रमहोदधि' से सहायता ली गयी है। इस प्रकार तन्त्रगत मौलिक सिद्धान्त का प्रतिपादन अत्यन्त सरल रूप से प्रस्तुत किया गया है।
तन्त्रप्रयोग में प्रक्रिया का अत्यन्त महत्त्व है। मन्त्र एवं मातृका के साधक को पूजा पद्धति का ज्ञान अवश्य होना चाहिए। इसीलिए आगमरहस्य का उत्तरार्द्ध पद्धति से सम्बद्ध है। अनेक तन्त्र ग्रन्थों के सम्पादक डॉ. सुधाकर मालवीय काशी के लब्धप्रतिष्ठ विद्वान् हैं, जो काशीहिन्दूविश्वविद्यालय के संस्कृत विभाग से सम्प्रति सेवानिवृत्त हैं। इनके द्वारा संशोधित एवं व्याख्यात यह ग्रन्थ अत्यन्त उपादेय है, और विद्वानों एवं उपासकों हेतु संग्रहणीय है।
Also can be had from Chowkhamba Krishnadas Academy, Varanasi. ISBN : 978-81-7080-244-X | Price : Rs. 500.00
(Side margin text: designed by Shreyashi GRAPHICS, mo. 9839814784)