षोडश ग्रन्थाः (महाप्रभु वल्लभाचार्य - पुष्टिमार्ग सिद्धान्त एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

INTRODUCTION.

According to Raghunathji ब्रह्मसंबन्ध means this :—बृहत्वात् ब्रह्म पुरुषोत्तमः तत्संबन्धस्तस्मिन् देहात्मनोर्निवेदनलक्षणः । Kalyanarayaji says :—ब्रह्मसंबन्धो नाम स्वमार्गाचार्यद्वारा भगवति निवेदनम् । Vrajotsavaji says :—ब्रह्मसंबन्धकरणं नाम साक्षात्पुरुषोत्तमसंबन्धकरणम् । तच्च श्रीमदाचार्यद्वारा शरणगमनपूर्वकम् । Gokulotsavaji observes :—ब्रह्मणः श्रीपुरुषोत्तमस्य संबन्धिकरणान् सर्वसमर्पणेन तदीयत्वसंपादनात् । Harirayaji says :—आदौ संबन्धकरणं कन्ययेव स्वयंवरे । स्वस्य सर्वपदार्थानां मनसा तेन योजनम् । संबन्धवत्या दूत्येव गुरुणा तत्कृतिर्भवेत् । संबन्धश्चापि निर्दोषस्तथा सर्वसमः स्मृतः । बहेरिवेति बोधाय प्रोक्तं ब्रह्मपदं पुनः । 'निर्दोषं हि समं ब्रह्म'त्युक्तोक्त तत् तथाविधम् । स्यात् प्रयुक्तं कृष्णपदे विषयत्वं गुणादितिः । संबन्धे तादृशापेक्षा नास्ति दोषनिवारणात् । दोषमात्रनिवृत्त्यर्थं ब्रह्मसंबन्ध उच्यते । Vitthalarayaji says :—ब्रह्मणा मया संबन्धः कार्यः । Giridharaji defines it thus :—अस्मिन् मार्गे यशोदोत्सङ्गलालितश्रीकृष्णस्यैवोपास्यत्वात् तस्य चाक्षलोके अवतारमात्रभ्रमत्वादत्र तद्व्यावृत्त्यर्थं ब्रह्मपदोपादानम् । $\times$ $\times$ तेन ब्रह्मणा सह देहजीवयोर्यः संबन्धः स्वमार्गीयनिवेदनेन तदीयत्वसंपादनलक्षणः । Lalubhatta explains it thus:—ब्रह्मणा सह संबन्धः स्वस्वामिभावलक्षणो देहेन्द्रियप्राणान्तःकरण- दारागारपुत्रादीनामारमन्श्च तदीयत्वमिति यावत् । तस्य करणात् गद्यसहितपञ्चाक्षरनिवेदनमन्त्रस्योपदेशेन स्फुटीकरणादित्यर्थः । According to the last Tikakara it means this :—निर्दोषं हि समं ब्रह्माइम्, तस्मिन् संबन्धस्य करणात्, साधकत्वात् सगद्यपञ्चाक्षरकथनात् । अंशत्वेपि 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ' इति भक्तिमार्गीयात्मसमर्पणापरपर्यायनिवेदनेद्वारा सेवकत्वकरणादित्यर्थः । Purushottamaji has written on almost all works of Vallabhacharya, and he explains the word ब्रह्मसंबन्ध thus:—'ब्रह्मसंबन्धो नाम सर्वस्मिन् भगवत्स्वामिकत्वरूपः संबन्धः, तस्य करणं नाम भगवता आचार्यान् प्रति गद्येनोक्तो य आत्मसमर्पणप्रकारः, तद्रीत्या भगवति स्वात्मसहितस्वीयसर्वपदार्थानां भगवति तथात्वविज्ञापमम् । 'स वै नैव रेम' इति श्रुतेः 'क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियो पर ईश कुर्यु' रित्यादिवाक्याच्च वस्तुतः सर्वस्य भगवदीयत्वेपि 'स वै नैवे' त्यादिश्रुत्या रमणार्थं द्वितीयनिर्माणादिश्रवणात् तेनापादिता या तत्तत्पदार्थे जीवस्य स्वत्वस्वीयत्वाभिमतिः तत्परित्यागे तेषु भगवदीयत्वस्य विज्ञापनमिति यावत् ।' From the above quotations the reader will be in a position to see that the so-called ब्रह्मसंबन्ध has reference to Krishna, and not to Acharya or any of his descendants. From Vallabhacharya down to the most recent commentator, all the writers have understood that the समर्पण is to Purushottama or Krishna and not to any mortal being. In spite of these facts, it would be monstrous to substitute the word Acharya in place of Purushottama and then to draw the inference that Vallabhacharya and his Sampradaya looked upon immoral practices as sanctioned by his teachings. Of course we are not in a position to deny that a certain section of the followers and some individuals of the priestly class had degenerated. Such degeneration comes, at one time or another, in all religions. But to say that the followers or priests were degenerated is one thing, and to conclude from their mischievous activities that Vallabhacharya or any of his learned followers preached or tolerated or sanctioned immoral practices is another thing. Vallabhacharya and his learned descendants have condemned immorality to this day in no uncertain terms. In order to give an idea of this, we shall quote from their writings. Vallabhacharya in his निबन्ध lays down the rules for the guidance of a Bhakta thus:—'वैराग्यं परितोषं च सर्वथा न परित्यजेत् । एतद्देहावसाने तु कृतार्थः स्यान्न संशयः । इति निश्चिल्य मनसा कृष्णं परिचरेत् सदा । सर्वापेक्षां परित्यज्य दृढं कृत्वा मनः स्थिरम् । दृढविश्वास्तो युक्त्या यथा सिध्येत् तथा चरेत् । वृथालापक्रियाध्यानं सर्वथैव परित्यजेत् । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः । येन स्यान्निवृत्तिश्चित्ते तत् कृष्णे साधयेद् ध्रुवम् । स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । इन्द्रियाश्वविनिग्राहः सर्वथा न त्यजेत्त्रयम् । Commenting on this passage, Purushottamaji discusses this question at great length 2