षोडश ग्रन्थाः (महाप्रभु वल्लभाचार्य - पुष्टिमार्ग सिद्धान्त एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

INTRODUCTION.

स्यादिति च। विमोहितोऽयं जन इत्यत्र मुचुकुन्दस्तुतौ च पुन्नाम्नो नरकात्त्रायत इति वाक्यात् पुरुषशब्देन नरक उच्यते। योषिच्छब्देन च सुतरां नरकम्। शालावृकाणां हृदयान्येता इति, स सोमो नातिष्ठतेत्यादि श्रुतिभिः स्त्रीण- निन्दा श्रवणादियुक्तम्। सुखानुभवस्तु आन्तानुभवतुल्यः। युक्तिबाधितत्वात्। अग्रे बाधस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्। अन्योऽन्यां सापेक्षतया तत्र प्रवृत्तेरन्यतरस्य तदपूर्त्तौ सुखाभावस्यापि दर्शनाच्च । न च प्रजापतिरमृत्मानन्द इत्युपस्थे इति श्रुत्या वैषयिकानन्दस्य मोक्षदृष्टान्तत्वेनोक्तेर्नैदं साधीय इति वाच्यम् । इति मानुषीः समाज्ञा इति मानुषप्रकरणानन्तरं अथ दैवीरित्युपक्रमस्य भेदानात् तत्र मानुषसुखस्यानभिप्रेतत्वेन तस्य दृष्टान्तताया अशक्यवचनत्वात् । परप्रसिद्ध्या परो बोधनीय इति लौकिकानामर्थे दृष्टान्तत्वेन कीर्त्तनेऽपि वस्तुतस्तदभावात् । तस्या उपासनार्थत्वेनाप्युपपत्तेश्च । ननु तत्प्रतिष्ठेत्युपासीतेत्यादिनोपासनाया अग्रे वाच्यत्वान्नैदं युक्तमिति चेत् । ॐम् । तथा सत्याविर्भूते रसे दैवेषु तदस्तु, रसाविर्भावस्तु न सर्वात्मभावव्यतिरेकेण । तत्र च भगवान् आनन्दमयोऽनपेक्ष इति जीवानां ततः सुखलाभः । लोके तु परस्परापेक्षत्वान्न तथा युक्तम् । नन्वेवं रसमागौ भगवान् रसात्मनाऽत्र फलति । ततः स्त्रीभावो न दुष्ट इति स्वस्मिन् स्त्रीत्वानुसन्धानेन भगवन्तं भजतां परस्परं सापल्यभावं च बोधयतां परस्परं तथा कूर्त्तौ को दोष इति चेत् । भगवद्रस- सम्बन्धाभाव एवेति वदामः । तथाहि । वेणुगीतारम्भे आसक्तिः प्रेमपूर्वैव प्रेमापि हरिणा कृतम्' 'उद्बोधकं च हरिणा कृतम् नान्येन केनचि'दिति कारिकयाऽन्यकृतोद्बोधकस्य भगवद्भावानुत्पादकत्वं प्रतिपादितम् । यत्र लीलास्वेष्वपि तथा तत्र दूरापास्ता इदानीन्तनाः । किञ्च। भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोग- मिति वाक्याददैवैव परमभक्तिः । सा, 'श्रद्धामृतकथायां मे' इतिसन्दर्भोंक्तभगवद्धर्मसमाचारणप्रसङ्गाद्भगवत एवेति भक्तिहंसादौ निर्णीतम् । तेषु धर्मेषु एतस्यानुक्तत्वाद्नेन तदभाव एवेति । किञ्च दोषाभावप्रयोजकं स्त्रीभावानुसन्धानं तेषामुत्कटमनुत्कटं वा । नाद्यः । पेशस्कृतबुद्धीट्स्येवस्यापि तादृग्देहापत्तिप्रसङ्गात् । नरसिंहमहत्तराणां तथावचन- दर्शनात् । ननु तदुत्कटमप्यग्रिमजन्मनि तथात्वोत्पादकम्, यथाशिकुमाराणाम् । 'अग्निपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे' 'भर्त्तारं च जगद्योनिं वासुदेवमजं विभु'मिति टिप्पण्यां पुराणवाक्यात् । अतो नरसिंहमहतामपि भाविदेहज्ञानादेव तथा वचनमतो न दोष इतिचेत्, तर्हि तदोत्कट्ये तदर्थं तप एव विवेयमग्निकुमारवत् । न स्विन्द्रियतर्पणम् । दृष्टान्ता- भावात् । नरसिंहमहतामपि तथैव बोध्यत्वात् । अत एव न द्वितीयः । कैमुतिकन्यायात् । भावान्तरोपमृद्यमानत्वेना- तिकदर्यत्वाच्च । अत एव सेवाफले तद्विवरणे च, उद्वेगः प्रतिबन्धो वा भोगो वा स्यात्तु बाधकम्' सविघ्नोऽल्पो घातकः स्यादिति । सविघ्नत्वादल्पत्वाद्भोगस्त्याज्य इति चोक्तम् । तच्च स्त्रीणां पुंसां स्त्रीपुंसयोश्च समानम् । अतो भगवलीला- दृष्टान्तेन लौकिके प्रवर्त्तकान् प्रवर्त्तमानांश्च विमुखानान्निश्चिय तत्सङ्गं परिहृत्य सर्वेन्द्रियनियग्रहः कार्यः । The last lines of Purushottamaji 'अतो भगवल्लीलादृष्टान्तेन लौकिके प्रवर्त्तकान् प्रवर्त्तमानांश्च विमुखान् निश्चित्य तत्सङ्गं परिहृत्य सर्वेन्द्रियनियग्रहः कार्यः' represent the correct attitude of the Sampradaya as regards morality. No descendant of Vallabhacharya has claimed himself to be आचार्य. The Sampradaya recognized Vallabhacharya alone as आचार्य. Hence we don't find any of Vallabha's descendants assuming the said title as we find in case of the successors to the Mathas of S'ankaracharya. When this is the position of the descendants of Vallabhacharya, how was it possible for them to pose as Krishna-Purushottama-incarnate? Vallabha himself says that he is कृष्णदास, 'इति श्रीकृष्णदासस्य वल्लभस्य हितं वचः'. When that is the position of Vallabha- charya, how could it be otherwise with any of his representatives? Vallabha was succeeded by his two illustrious sons Gopinatha and Vitthales'wara. To them he was father both in spiritual and physical sense. The expressions uttered by them as regards their father are full of fervent devotion. Gopinatha says 'ता नः पितृपत्पद्मरेणवः कामधेनवः । नाकस्य तरवोऽन्येषां स्युः कल्पतरवो यथा' and Vitthaleswara says 'वस्तुतः कृष्ण एव' 'भावी न भूतोऽस्त्यपि'. It is rare to find such fervent devotion in ordinary relation of son and father. Sons of Vitthaleswara regarded him similarly. This fact and the fact of their being men of spotless character, sound learning, and single-minded devotion to Krishna generated a sort of intense devotion to his descendants among the members of the Sampradaya. The long life generally enjoyed by them leads one to the same conclusion. Vallabha's son Vitthaleswara lived for over seventy years. His grandson Gokulanatha the commentator of सिद्धान्तरहस्य lived over 90 years, his great grandson Harirayaji lived over 120 years. Numerous instances to this day could be multiplied. Almost all the illustrious scholars in the Sampradaya are descendants of Vallabhacharya. The position being this, we are not surprised to