षोडश ग्रन्थाः (महाप्रभु वल्लभाचार्य - पुष्टिमार्ग सिद्धान्त एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

INTRODUCTION. भक्षयिष्यन्ति युष्मानिति मतिमंम । सेव्यः स एव गोपीशः विधायस्वखिलं हि नः । न लौकिकवत् प्रभुः कृष्णः, मनुते नैव लौकिकम् । भावस्तत्राप्यसद्धीयः' shows the spirit. By the use of the two words भगवते and कृष्णाय for the Highest Divinity, all aspects spoken of the same in the vedic literature are suggested. Similarly by the use of the word दास, the अंशत्व and its implications are suggested. In 'पराभिध्यानात् तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बंधविपर्ययौ' ब्रह्म-सूत्र. ३.-२.-१२., Vallabha observes as follows:—'ननु जीवाय भगवान् सृष्टिं करोति, प्रदर्शयति च सर्वलीलाम् । अंशश्चायम् । कथमस्य दुःखित्वमित्याशंक्य परिहरति तुशब्दः । अस्य जीवस्य ऐश्वर्यादि तिरोहितम् । तत्र हेतुः पराभिध्यानात् । परस्य भगवतोऽभितो ध्यानं, स्वस्यैतस्य सर्वतो भोगेच्छा । तस्यादीश्वरेच्छया जीवस्य भगवद्धर्म- तिरोभावः । ऐश्वर्यतिरोभावात् दीनत्वं पराधीनत्वम् । वीर्यतिरोभावात् सर्वदुःखसहनम् । यशस्तिरोभावात् सर्वहीनत्वम् । श्रीतिरोभावात् जन्मादिसर्वापद्विषयत्वम् । ज्ञानतिरोभावात् देहादिष्वहंबुद्धिः सर्वविपरीतज्ञानं चापसार- सहितस्यैव । वैराग्यतिरोभावात् विषयांसक्तिः । बन्धश्चतुर्णां कार्यम्, विपर्ययो द्वयोः । तिरोभावाद्देवैवम्, नान्यथा । युक्तोऽयमर्थः । एकस्यैकांशप्राप्तव्येपि तथाभावात् । आनन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवभावः ।' This is the relation between जीव and ब्रह्मन्. As the whole and and a part are अनन्य, so जीव-अंश and ब्रह्मन्-अंशिन् are अनन्य. ( ब्रह्मसूत्र-२-1-14 ). But this fact of अनन्यत्व does not come in the way of भगवल्लीला. By the अभिध्यान of Lord, Jiva's आनन्दांश and भगवत्त्व are gone. With the loss of भगवत्त्व he loses ऐश्वर्य, वीर्य, यशः, श्री, ज्ञान and वैराग्य, the six comprising भगवत्त्व, and he becomes दीन पराधीन, object of सर्वदुःख, सर्वहीन, subject to the calamity of birth and death. The loss of first four causes him बंध. The loss of ज्ञान generates in him अहंबुद्धि and false knowledge, and the loss of वैराग्य causes विषयांसक्ति. These two cause विपर्यय. The loss of आनन्दांश caused the जीवभाव, and consequently काममय. आनन्द is opposed to काम, अकामरूपत्वादानन्दस्य. Thus there is no possibility by which the lowest-जीव with all his imperfections can serve the Highest with all His perfections. Though in fact जीव and ब्रह्मन् are अनन्य, the relation of सेव्य and सेवक would not be possible under these circumstances. Vallabha- charya solves this difficulty thus. Upanayana gives a Traivarṇika Adhikara in the performance of vedic rites; similarly this Brahma Sambandha gives one Adhikara in the भक्तिमार्ग or सेवामार्ग. This सेवा first is तनुजा and वित्तजा, by which gradually the अहं and मम of the initiated become transformed into भगवदीय ones, and then his mind becomes भगवदीय. When once the mind of the साधक becomes भगवदीय, his deliverance is certain. Such a sādhaka, who has been thus initiated, has not to mind the five fold दोषs which are enumerated here. सहज, देशकालोत्थ, लोकवेदनिरूपित, संयोगज and स्पर्शज दोषs do not act as hindrances in this सेवामार्ग. Whatever may be the defects, in- herent, or arising from देश and काल, or from लोक वेद, or through संयोग or स्पर्श, whatever may be in your past life, the moment you are initiated, you are not to mind them. You have simply to serve your Lord. All विद्याs painting, music, etc., are अविद्याs, if they don't help you in realising the Bliss-आनन्दकृष्ण. The aim of the great sages नारद, भरत, वात्स्यायन and others, cannot be to drown people deep into the miseries of sansara, but to elevate them so that they can be nearer to God. There is no रस or आनन्द in the world. ‘लौकिकपुंसि नार्यां वा तदाभासो रसशास्त्रे निरूप्यते, तद्दृष्टान्तेन भगवद्भाववद्भवतीतिभावनाथैम्, न तु ऋषीणां लौकिके तात्पर्यं भवितुमर्हति’ expresses the same view. This has been again very beautifully elaborated by Vitthaleswara and his descendant Purushottama, and we shall quote the same in full. ननु भरतवात्स्यायनप्रणयनं हि जीवार्थम् । तथा च तदुक्तरीत्या प्रवृत्तस्य जीवस्यापि तथानन्दसम्भवादत्रावैशिष्ट्या- पत्तिः । न च प्रभुरूपरूपमेव विशेषः । तस्योदुम्बरसात्मकत्वेन तदुद्बोधकानामप्रयोजकत्वादिति चेत् । मैवम् । अत्र हि रसात्मकं स्वरूपमेवोच्यते । तन्मोद्बोधकविशिष्टमेवोद्बुद्धम्, न तु केवलम् । अन्यथा रसात्मकत्वं न स्यात् । तत्स्वरूपस्यैव तथात्वात् । तच्च विशेषतो न भावयितुं शक्यमज्ञानादिति तज्ज्ञानार्थं भरतवात्स्यायनाभ्यां तत्स्वरूपं निरूपितम्, एवं भगवता नृत्ममकारि, एवं च रमणमिति । जीवास्तु ब्रह्मपरां श्रुतिमिवैतदपि द्वयं जीवपरमिति ज्ञात्वा प्रवृत्ताः क्लिश्यन्ति परमिति बुध्यस्व । पतदेवाहुः कृष्णो भुङ्क्ते न चापर इत्यनेन तत्र हेतुरुत्तममिति । क्षराक्षराभ्यामुत्तमं पुरुषोत्तमस्वरूपा- त्मकमित्यर्थः । न हि भगवत्स्वरूपमन्वेन भोक्तुं शक्यमिति भावः । पतल्लीलाया भूमौ प्राकट्यकरणे प्रयोजनमाहुः