भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 235, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 235

अथ च युगाधिमासैर्युगसौरमासा लभ्यन्ते तदैकेन किमिति । फलमेतावन्त एव सौरमासा लभ्यन्ते । एतावद्भिः सौरमासैरेकश्चान्द्रमासोऽधिको भवति । अत एवाधिमासस्य चान्द्रत्वम् । कल्पेऽपि कल्प्या अनुपाततोऽत इति सुगमम् ॥१०॥११॥ मरीचिः—अथाधिमासोपपत्तिमपजातिकायाऽऽह—चान्द्रोनेति । चान्द्रोनसौरेण चान्द्रमाससावनोनितसौरमाससावनेन मध्यमरूपेण चन्द्रात् चान्द्रमास- सावनात् । हृताद्यदवाप्तं तत्तुल्यैः सौरमासैर्द्वात्रिंशद्भिर्दलाद्यैः षोडशदिनयुक्तैः । चान्द्र- मासश्चान्द्र इत्यर्थः । अधिमासो भवेत् । तुकारात्स्पष्टोऽधिमासोऽधिकैन्र्यैनैव भवतीति सूचितम् । अत्रोपपत्तिस्तु—एकचान्द्रमाससावनादेकसौरमाससावनं तदन्तरेणाधिकम् । तथा चैकचान्द्रमाससमाप्त्यनन्तरं द्वितीयचान्द्रमासान्तर्गतैत्तत्तुल्यसावनं यदा भवति तदैकः सौरो मासः पूर्ण इति फलितम् । एवं च सौरचान्द्रसावनान्तरमितचान्द्राधिक्येनेकः सौरमासस्तदा चान्द्रमाससावनतुल्याधिक्येनैकाधिकचान्द्रमासरूपेण क इत्यनुपातेन सावयवाः सौरमासा एकधिकचान्द्रमासतपलसंबद्धा यदैते सौरमासास्तदा चान्द्रमासाः सैका एते गणयेत्यधिकः सौरापेक्षया चान्द्रो मासः । अत्रापि क्वचिदप्यवयवे निःशेषत्वाभावाद्वशनैर्दलाठचैरित्येवा- वयवान्तरत्यागे नोक्तमिति ध्येयम् । ननूक्तयुक्त्यैतावद्भिः सौरमासैरेकाधिमाससंभवावग- मेऽपि कल्पाधिकमाससंख्यावगमः कथमहर्गणानयनस्य तदुपजीव्यत्वादित्यत आह—कल्प इति । अत उक्तरीत्या ज्ञातप्रमाणफलाभ्यां सौरमासाधिकमासरूपाभ्यां कल्पे, अपिशब्दा- युगादौ ज्ञातेच्छासौरवर्षैर्यद्येकाधिमासपतनसंबन्धिसौरमासैरेकोऽधिकश्चान्द्रस्तदा कल्पाद्युक्त- सौरमासैः क इत्यनुपात्ततोऽधिमाससंख्या कल्पा (ल्प्या) ज्ञेया ॥१०॥ ननु चान्द्रमाससावनात्सौरमाससावनस्याधिकत्वदर्शनात्कथमतिविरुद्धमुक्तम् । चान्द्र- मासोऽधिमास इति मन्दाशङ्काया उत्तरं शालिन्याऽऽह—सौरान्मासादिति । यस्मात्कारणात्सौरान्मासात्सौरमाससावनादित्यर्थः । ऐन्दवश्चान्द्रमासः सावनदिनमा- नात्मको लघीयानल्पस्तस्मात्कारणात्कल्पे ते लघुमानभूताश्चान्द्राः, माससंख्यया चान्द्रमास- संख्ययोरन्तरे ये चान्द्रमासा अधिकास्ते तन्मिता अधिमासाः प्रदिष्टाः । द्वयोरन्तरे शेषस्य चान्द्रत्वेन सिद्धेरित्यर्थः ॥११॥ केदारदत्तः—अधिमास की उत्पत्ति बताई जा रही है— ११वें श्लोक का आशय है कि सौर मास से चान्द्रमास लघु होने के कारण किसी बड़ी संख्या में छोटी संख्या से भाग देने पर लब्धि अधिक होगी अपेक्षया उक्त उसी बड़ी संख्या में बड़ी संख्या से भाग देने से । अत एव कल्प सम्बन्धी सौर चान्द्रादि मासों में कल्प सौर मास संख्या से कल्पचान्द्र मास संख्या अधिक होती है । अत एव सौर मास संख्या से चान्द्र मास संख्या जितनी अधिक होती है उसी माप से युग अधिमास, महा- युगाधिमास, या कल्पाधिमास संख्या अधिक ही होगी अतः चान्द्रात्मक अधिक मास, चान्द्र और सौर मासों के अन्तर के तुल्य सिद्ध होते हैं ।