भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 237, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 237

मध्यगतिवासना १३५ स्वल्पान्तरा रुद्रांशकोनाब्धिरसमिताश्चान्द्रदिवसाः । यदैते तदा सावनदिवसा एकोना इत्येकसावनदिवसोऽवमसंज्ञक इति तात्पर्यम् । तुकारात्स्पष्टमानेन तदासन्नेरेकोऽवम इति सूचितम् । ननु किंचिदूनचतुःषष्टिचान्द्रदिवसैरेकावमपतनज्ञानेऽप्यहर्गणोपजीव्यकल्पावम- संख्याज्ञानं कथं स्यादत आह—अत इति । किंचिदूनचतुःषष्टिचान्द्रदिनैरेकावमरूपप्रमाण- फलज्ञानादित्यर्थः । युगे महायुगे । चकारात्कल्पेऽपि ज्ञातेच्छारूपचान्द्रदिनैरेकावमपतनसंबन्धि- चान्द्रदिनैरेकोऽवमस्तदा कल्पाद्युक्तचान्द्रदिनैः क इत्यनुपातादवमज्ञानं भवति ॥१२॥ केदारदत्तः—एक महायुग के चान्द्र और सावन दिनों के अन्तर का नाम युग सम्बन्धी अवम या क्षय दिन कहा गया है । यहाँ पर एक मास सम्बन्धी चान्द्र और सावन दिनों का अन्तर ग्रहण कर अनुपात किया गया है । जैसे— उपपत्ति—एकचान्द्र मास की चान्द्रतिथि = ३०।०।० तथा एक चान्द्रमास सम्बन्धी सावनदिन संख्या = - २९।३१।५० दोनों का अन्तर = ०।२८।१० अतः अनुपात से यदि ०।२८।१० सावनमानात्मक चान्द्र खण्ड में १ तिथि उपलब्ध होती है तो सम्पूर्णात्मक १ (एक) अवम में (१ × १) / ०।२८।१० = ६३।५४।३३ समय में पूर्णात्मक १ तिथि का क्षय होता है । वस्तुतः तिथि संख्या अपनी जगह पर गणितागत संख्या में पूर्ण होती हुई भी पूर्व दिन ओर पर दिन के सूर्योदयों से अस्पृश्य सम्बन्धेन यहाँ पर ऐसी स्थिति में तिथि को क्षय कहा जाता है ॥१२॥ इदानीमधिमासस्य चान्द्रत्वमवमस्य सावनत्वमभिधायाहर्गणात्कल्पगतमानेतुं विलोम- { विधानान्यवमान्यानीतानि ये चाधिमासास्तेषां विशेषमाह— सौरैभ्यः साधितास्ते चेदधिमासास्तदैन्दवाः । चेच्चान्द्रेभ्यस्तदा सौरास्तच्छेषं तद्वशात्तथा ॥१३॥ सावनान्यवमानि स्युश्चान्द्रेभ्यः साधितानि चेत् । सावनेभ्यस्तु चान्द्राणि तच्छेषं तद्वशात्तथा ॥१४॥ वा० भा०—यथाऽहंगणानयने सौरैभ्यश्चान्द्रान् साधयितुं येऽधिमासा आनी- यन्ते ते चान्द्रास्तच्छेषं च चान्द्रम् । यदि चान्द्रेभ्यः सौरान् साधयितुं तदा सौरास्तच्छेषमपि सौरम् । एवं चान्द्रेभ्यः सावनानि साधयितुमवमान्यानीयन्ते तदा तानि सावनानि । यदि सावनेभ्यश्चान्द्राणि कतुं तदा चान्द्राणि स्युः । साध्यत्वं भजन्तीत्यर्थः । तच्छेषमपि तद्वशात् । अभिमतद्युगणादवमहर्हतादित्यादि- नाऽहर्गणात्कल्पगतमानीतं तदा सावनेभ्योऽवमान्यानीतानि । तानि चान्द्राणि । चन्द्रदिवसेभ्योऽधिमासाः साधितास्ते सौरास्तच्छेषं तद्वशादित्यर्थः । अधिमासस्य