सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 370, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें२६८ गोलाध्याये
वा० भा०—नाडीवृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा सर्वत इष्टक्रान्तितुल्येऽन्तरे यद्वृत्तं निबध्यते तदहोरात्रवृत्तम् । तेन वृत्तेन तस्मिन् दिने रविर्भ्रमतीत्यर्थः । तस्य वृत्तस्य व्यासार्धं द्युज्या ॥२७॥ मरीचिः—अथ द्युरात्रवृत्तनिबन्धनं स्रग्विण्याऽऽह—ईप्सितेति । नाडिकाख्याद्विषुवद्- वृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा सर्वतस्तद्वृत्ताभितस्तद्दिश्यभीष्टक्रान्तितुल्येऽन्तरेऽहोरात्रवृत्ता- भिधं वंशशलाकजम् । तत्र निबद्धभगोले । बद्ध्वा । घटीनां षष्ट्याऽङ्कयेत् । इदं वृत्तं नाडिकावृत्तैकप्रदेशात्क्रान्तिवृत्तस्य शरवृत्तस्य वा प्रदेशो यदन्तरेण स्थितौ तदन्तरेणैव प्रवहानिलाक्षिप्तौ नित्यं भ्रमतः । प्रवहवायोर्ध्रुवद्वयाश्रयेण भ्रमणाभ्युपगमात् । तद्भ्रम- णमार्गवृत्तस्यानुकल्पम् । ननु भगोले तुल्यवृत्तानां प्रतिपादनादेतत्पूर्ववृत्ततुल्यं नेत्यत आह— अस्येति । अहोरात्रवृत्तस्य । विष्कम्भखण्डं व्यासार्धं द्युजीवा द्युज्या मता पूर्वैरङ्गीकृता । तथा च भगोलपरिधिवृत्तानि तुल्यान्येव । भगोलस्थमध्यपरिधिरूपविषुवद्वृत्तादुभयतो भगोलेऽपचयपरिधिग्रहणे तत्तुल्यत्वं न स्पष्टभूपरिधिवत् । अतस्तद्व्यासाधं पूर्ववृत्तव्यासाधर्धा- दन्यत् । एतद्वृत्तमार्गेण घटीषष्ट्या तत्प्रदेशस्य परिभ्रमणपूर्तेरिदमहोरात्रवृत्तम् । तेनैव घटीषष्ट्यङ्कितं, तद्व्यासार्धं, तत्संबद्धाज्जा (ज्ज्या)काराच्च द्युज्यापूर्ववृत्ततुल्यत्वाभावे- नैवाऽऽदृता ॥२७॥ केदारदत्तः—अभीष्ट क्रान्ति चाप को, ९० में कम करने से शेष चाप का नाम द्युज्या होता है । ध्रुव बिन्दु से द्युज्या चाप की दूरी पर जो लघुवृत्त बनते हैं उन्हें अहोरात्र वृत्त कहा जाता है । ये सभी अहोरात्र वृत्त नाड़ी वृत्त के समानान्तर होते हैं । द्युज्या चाप की ज्या का नाम द्युज्या होता है उपपत्ति—प्रतिदिन सम्बाधी क्रान्ति = क्रां ९०—क्रा चा० = द्युज्या चाप, द्युज्या चाप की ज्या = द्यु० । ध्रुव बिन्दु नाड़ी वृत्त का पृष्ठीय केन्द्र बिन्दु है; अत = ध्रु विन्दु से द्यु माप की त्रिज्या व्यासार्धोत्पन्न वृत्त का नाम अहोरात्र वृत्त में रवि का भ्रमण होता है । इस प्रकार मुख्यतया, मेषान्त, वृषान्त, मिथुनान्त, द्युज्या व्यासार्धोत्पन्न वृत्तों का नाम मेषान्त वृषान्त, मिथुनान्ताहोरामवृत्त कहा जाता है । इसी मासमान से १२ राशियों के नाम के मुख्य १२ अहोरात्र वृत्त, दिनादिमान से—अनेकों अहोरात्र वृत्त ,होते हैं । नाड़ी वृत्त काल सूचक वृत्त होने से नाड़ी वृत्त के समानान्तर अनेक सभी वृत्त कालज्ञान सूचक उपपन्न होते हैं ॥२७॥ इदानीमन्यदाह— अथ कल्प्या मेषाद्या अनुलोमं क्रान्तिपाताङ्कात् । एषां मेषादीनां द्युरात्रवृत्तानि बध्नीयात् ॥२८॥ वा० भा०—क्रान्तिपाताङ्कादारभ्य त्रिंशता त्रिंशता भागैरन्यान् मेषादीन् प्रकल्प्य तदग्रेषूक्तवदहोरात्रवृत्तानि बध्नीयात् । तानि च नाडीवृत्तस्योभयतस्त्रीणि त्रीणि भवन्ति । तान्येव क्रमोत्क्रमतः सायनांशार्कस्य द्वादशराशीनाम् ॥२८॥