सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 376, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें२७४ गोलाध्याये ध्रु से पू तक ९० चाप की ज्या = त्रिज्या म म × त्रि अनुपात से यदि ―――――― = (१) चर ज्या का चाप = चर ध्रुम हस्व × त्रि ―――――― = (२) चर ज्या का चाप = चर ध्रुह र च × त्रि ――――――—(३) चर ज्या का चाप = चर धुर आचार्य का कथन उपपन्न होता है। यह उत्तर गोलीय स्थिति के अनुसार होता है। इसी प्रकार दक्षिण गोलीय तुलादि मीनान्त राशियों का चरमान स्पष्ट होता है ॥१॥ इदानीं लंकास्वदेशार्कोदययोरन्तरं चरकालमाह— निरक्षदेशे क्षितिजाख्यवृत्तमुन्मण्डलं तज्जगुरन्यदेशे । स्वे स्वे कुजेऽर्कस्य समुद्गमोऽस्माच्चरार्धमर्कोदययोस्तु मध्ये ॥२॥ वा० भा०—स्पष्टार्थम् ॥२॥ मरीचिः—ननु चरकालस्य तथात्वेऽपि ग्रहे तच्चाल(प)फलसंस्कारः किमर्थमत उप- जातिकयाऽऽह—निरक्षदेश इति। निरक्षदेशे यत्क्षितिजसंज्ञं वृत्तं तद्वृत्तमन्यदेशे तत्क्षितिज- संबन्धि निरक्षदेशादुरसूत्रस्थदेश उन्मण्डलसंज्ञं जगुः पूर्वाचार्याः। तेन लङ्काक्षितिजं रेखादेश उन्मण्डलं नान्यत्रैवमन्यत्राप्यूह्यम्। तथा चोन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराल इत्यादिना स्वदेशस्वनिरक्षदेशक्षितिजवृत्तयोरन्तरालस्थितद्युरात्रवृत्तप्रदेशे चरकालोऽस्तीति सिद्धम्। ननु तदन्तरस्य कालत्वं कुतो ग्रहादितद्व्यञ्जकक्रियया संबन्धाभावादत आह—स्वे स्व इति। स्वे स्वे क्षितिजेऽर्कस्य समुद्गम उदयः। एतदुपलक्षणादस्तश्च स्यात्। उन्मण्डले द्युरात्रवृत्तप्रदेशस्थितसूर्यस्य निरक्षदेश उदयास्तौ। स्वदेशे क्षितिजवृत्ते तद्द्युरात्रवृत्ताग्रदेश- सक्ते सूर्यस्योदयास्तौ। सूर्य इत्युपलक्षणम्। प्रकृतोपयुक्तत्वाद्वा तद्ग्रहणम्। तस्माद्धेतोर- र्कोदययोश्चकारादर्कस्तयोनिरक्षस्वदेशसंबद्धयोर्मध्येऽन्तराले। चरार्धं सूर्यस्य चरकालः। एतदुपलक्षणाद्ग्रह्योदययोस्तदस्तयोर्वाऽन्तरकालो ग्रहचरात्मकः। तथा च ग्रहाणां लङ्कार्को- दयकालिकानां देशान्तरसंस्कारेण स्वनिरक्षदेशार्कोदयकालिकत्वसिद्धिरिति भावः ॥२॥ केदारदत्तः—निरक्षदेशीय और स्वदेशीय सूर्योदयास्तादि काल का नाम चरकाल बताया जा रहा है— निरक्षदेशीय क्षितिज वृत्त का नाम अनन्त देशों के लिये उस देशाभिप्रायिक इकास नाम उन्मण्डल होता है।