सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 394, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें२९२ गोलाध्याये मकरादि में परम क्रान्ति के तुल्य दक्षिण में, और मिथुनान्त में क्रान्तिवृत्त का नाडीवृत्त उत्तर में गमन होता है । तिसपर मेषराशि की अधिक क्रान्ति होने से मेष राशि अल्पोदय कालिक, वृषभ की क्रान्ति मेष क्रान्ति से कम क्रान्ति होने से वृषभोदय काल मेषोदय काल से कुछ अधिक होता है । इसी प्रकार कर्क, सिंह, कन्या राशियों का उदय मान क्रमशः कम, एवं तुला, वृश्चिक, धनूराशियों का उदय मान क्रमशः उत्तरोत्तर कम होता है । क्रान्ति की उत्तरोत्तर ह्रास वृद्धि क्रम से वृद्धिगत क्रान्ति में उदय मान कम और ह्रास- गत से क्रान्ति में उदय मान अधिक होते है । पूर्व क्षेत्र में क्षितिज उन्मण्डल;के मध्यान्तवर्ती चर खण्ड से सम्बन्धित राशियों का उदयादि ध्यान से समझना चाहिए ॥१६।१७।१८॥ अथ चरखण्डैरूनाधिकत्वं भ्रमणोपरि यथा प्रतीयते तथाऽऽह— भचक्रपादास्तिथिनाडिकाभिः पृथक्समुद्यन्ति निरक्षदेशे । चक्रार्धमाद्यं च तथा द्वितीयं सर्वत्र पूर्णाग्निमिताभिरेव ॥१९॥ मेषादेर्मिथुनान्तो नाडीभिस्तिथिमिताभिरुद्वृत्ते । लगति कुजे तदधःस्थे प्रथमं ताभिश्चरोनाभिः ॥२०॥ कन्यान्ताद्धनुषोऽन्तस्तिथिमितानाडीभिरुद्वलये । लगति कुजे चोर्ध्वस्थे पश्चात्ताभिश्चराढ्याभिः ॥२१॥ तद्रहितत्रिंशद्भिः कन्यान्तो वा झषान्तो वा । चरखण्डैरुनाढ्यास्तेन निरक्षोदयाः स्वदेशे स्युः ॥२२॥ क्षितिजेऽजादिं कृत्वा गोलं भ्रमयन्प्रदर्शयेत्सर्वम् । उक्तमनुक्तं चान्यच्छिष्याणां बोधजननार्थम् ॥२३॥ वा० भा०—उदयवासना स्फुटगत्यध्याये कथितैव। इह तु मेषादिं क्षितिजे कृत्वा गोलं भ्रमयन्क्रमेण यदुक्तं वक्ष्यमाणं च सर्वं दर्शयेत् । तत्र सर्वं दृश्यत इत्यर्थः ॥१९।२०।२१।२२।२३॥ मरीचिः—ननु स्वदेशनिरक्षक्षितिज्योरन्तराले संपूर्णचरस्य सत्त्वाद्वृषमिथुनो राशि- द्वयराशित्रयचराभ्यामूनौ । न चरखण्डाभ्याम् । ततोऽ क्षितिजान्तररूपत्वाभावादित्यतस्तदभि- प्रायं विवक्षुः प्रथमं नियमद्वयमुपजातिकायाऽऽह—भचक्रपादा इति । निरक्षदेशे भचक्रपादाः क्रान्तिपातात्क्रान्तिवृत्तपदानि । कल्पितमेषादित्रयं कर्कादित्रयं तुलादित्रयं मकरादित्रयमिति रूपाणीत्यर्थः । पृथक् । प्रत्येकं पञ्चदशघटिकाभिः समुद्यन्ति । उपलक्षणादुदयास्तं समुपया- न्तीत्यर्थः । क्षितिजयाम्योत्तरवृत्तयोः प्रवहगोलार्धध्रुवसक्तत्वेन स्थितत्वात् । निय- मान्त—चक्रार्धमिति । आद्यं क्रान्तिपातादिकं चक्रार्धं क्रान्तिवृत्तार्धम् । कल्पितमेषादिराशिप- ट्कम् । पूर्णाग्निततभिस्त्रिशन्मिताभिर्घंटीभिः सर्वत्र साक्षनिरक्षसाधारणदेशे चकारादुदेति ।