सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

३१२ गोलाध्याये यस्मिन्देशे पलभवा अक्षोत्पन्ना लवा अक्षांशा इत्यर्थः । सदलास्त्रिंशत्कलाधिकाः षट्षष्टिः षडधिकषष्टिर्भवन्ति तस्मिन्देशे धनुर्मकरश्चः समुच्चये । सदा सर्वकाले दृश्यो दर्शनयोग्यो न भवतीत्यर्थः । यत्र यस्मिन्देशे । पञ्चसप्ततिरक्षांशास्तत्र । अपिशब्दाद्धनुर्मकरावदृश्यौ । चः समुच्चये । अत्र विशेषमाह—नेति । वृश्चिको न दृश्यः । कुम्भः न दृश्यः । चकार एवकारार्थे । तेन सदा न दृश्य इति यत्किंचित्काले दृश्य इति र् चितार्थस्य निरास इति प्रागुक्तं निजे स्वरचिते गोले गोलग्रन्थे लल्लेन । प्रलपितमुक्तम् । सदलाः पलस्येत्यार्या- भ्याम् । यत् । हे गोलज्ञ । सर्वदेशगोलस्थितितत्त्वबोधक । ते तदाश्रयदृश्यतादेशसंबन्ध्य- क्षांशा वस्तुभूतास्त्रिलवोनिताः । त्रिभिर्भागैरूनाः । यद्यपि धनुर्द्वयादर्शनाक्षांशा दशकलो- नैस्त्रिभिर्भागैरूनाः, वृश्चिकचतुष्टयादर्शनाक्षांशा दशकलोनैस्त्रिभिर्भागैरूनाः वृश्चिकचतु- ष्टयादर्शनाक्षांशा सपादैस्त्रिभिर्भागैरूनास्तथाऽप्येकोक्तिलाघवात्स्वल्पान्तराच्च भागतत्रयोना अङ्गीकृताः । केन हेतुना । केन कारणेन । उदिता लल्लेनोक्तास्तत्कारणमुच्यताम् । तथा च गोलस्थित्या मदुक्ताक्षांशाः तदाश्रयदृश्यतादेशसंबन्धिउपपत्तिसिद्धाः । लल्लोक्तिस्तु निरुपपत्तिका । अतस्तद्ग्रन्थाविरोधाथं पूर्वोक्तार्यायाः क्लिष्टार्थकल्पनमुक्तम् । लल्लपूर्वै- स्तदनुक्त्या परमप्रतीतेश्च । अत एव प्रलापोऽनर्थकं वच इत्यमरात्प्रलपितमित्यनेन बालकजल्पनवदेतदुक्तमुपेक्षणीयमिति भावः । नन्वाचार्यैर्लल्लोक्तमनवबोधाद्दूषितम् । तथा हि । यस्य क्रान्तिपातावधिकस्य राशेः । उपलक्षणाद्भागादेरित्यर्थः । स्वचरार्धसमाः स्वदेशे सा त्रिभिन्नज्यकाघ्नीत्यादिना यत्साधितं चरं तेन तुल्याः, निरक्षविषयोदयासवः । निरक्षपक्षोक्त्या निरक्षदेशे ये उदयकालासवोऽतुल्या भचक्रपदसम्बन्धिनः । अत्रा- तुल्यानामुदयकालांनां युगपत्तुल्यत्वासंभवात्तेषां योगरूपसमुदायमाक्षिपति । तेन भचक्र- पदसंबन्धिनामुदयकालासूनामैक्यं चतुष्षञ्चाशच्छतं ५४०० । एतत्तुल्यो यस्य चरकालः स्व(स्वात्म)को यस्मिन्देश इत्यर्थः । तस्मिन्देशे । सः । आसन्नायनसंधित उभयतस्तदवधि- भागादिसमुदायः सदा दर्शनयोग्यः । अन्यथा । एतदभावे । दृश्यादृश्य इति यथाश्रुतम् । न चेदमुभयोर्गोलयोः सत्त्वाद्विरुद्धमिति वाच्यम् । ये यत्र न दृश्यन्ते । दक्षिणगोलस्थिता ग्रहा विषये । तत्रैव तत्समीपक्रमान्न सौम्येऽस्तमुपयातीत्यनेन तेनोक्तलक्षणयोर्गोलभेदेन नित्या- दृश्यादृश्यत्वोपपादनात् । अथाक्षांशकथनमतिविरुद्धमिति चेन्न । षट्षष्टिः षडधिका षष्टिः सदलाः स्वदलेन सहिता इत्यर्थादेकोनं शतमनुपपन्नम् । नवत्यधिकत्वात् । न च विशिष्टे- ऽन्वयनाबाद्विशेष्येऽन्वयः । तेनापि षण्णवतिसिद्धेद्योक्तरोधात् । तस्मात्परिशेषाद्विशेषणे विशेषणमिति न्यायात्षष्टिरित्यत्रान्वयस्तेनैकोनसप्ततिः सिद्धा । एवं पञ्चभिरित्यनेन भूगोलस्थभूतभागास्तात्पर्यानुरोधाल्लक्ष्यते । ते च भूमेश्चत्वारो भागाः । अन्येषामेकैको भाग इत्यष्टी भागास्तेन षण्णवतिः सिद्धेति विरुद्धोक्तेरसम्भवात् । अथात्राऽऽचार्योक्तं दूषणं परिहर्तुमशक्यम् । त्रिलवोनिता इत्यस्य रूपतृतीयांशेन विंशतिकलात्मकेनोना इत्यर्थात् । न चाष्टसप्ततिस्थाने पञ्चदशावयवस्य न्यूनत्वात्कथं त्रिलवोनिता इति वाच्यम् । एकोक्तिला- घवात्तदङ्गीकारात् । विनिगमकाभावादब्धिलवोनिता इत्येव कथं नोक्तमिति चेन्न ।