सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

गणकेन । भुज एकादशाङ्गुलो जातः । अष्टाङ्गुला कोटिर्जाता । उभयत्र क्रमेण । त्र्येक- हस्तौ । द्विसप्तत्यङ्‌गुलचतुर्विंशत्यङ्‌गुलमितावित्यर्थः । दृष्ट्युछ्रायौ ज्ञातौ चेत् । एवं सति । वंशोच्चयम् । वंशमानम् । ननु भूमानं कोटिसंगुणमित्याद्यवगतं वंशोच्छ्रायम् । वेधद्वयेन तद्द्वयादेकवचनानुपपत्तेः । पूर्वार्धसंपूर्णोदाहरणसिद्धेश्च । ननु वंशमूलस्वस्थानान्तराज्ञानाद्वंशमानं कथं स्यादत आह—चान्तरमिति । अन्तरम् । तद्रूपम् । चः समुच्चये । कथय । अन्तरमानीय वंशमानमानीयैति भावः । वेधयोर्भिन्ना सिद्धा यष्टिरित्युदाहरणानुपपत्तिर्नेति ध्येयम् । यथा । निज- मुक्तभक्तकोट्यो । ३ । ८ । रन्तरेण १ । दृगौच्च्यान्तरं ४८ भक्तमङ्गुलात्मकं भूमानं २११२ । । ४ । ११ । ४४ । अतः पृथक्पृथक्वंशोच्च्यं १५८४ । १५३६ । स्वस्वदृगौच्च्येन ७२ । २४ । हीनं वंशमानं १५११२ । ५५ । अथानुष्टु भोत्तरार्धोदाहरणप्रश्नमाह—षडङ्‌कैरमरैति । अथवेत्यनेन किं वा यष्टचेत्युत्तरार्धस्येदमुदाहरणमिति स्पष्टीकृतम् । क्रमात् । त्र्येक- हस्तदृगुच्छ्रायक्रमात् । आत्मतोयान्तरम् । प्रतिबिम्बदर्शनस्थानाभ्यामात्मस्थानस्यान्तरद्वय- मित्यर्थः । षण्णवत्या त्र्यस्त्रिंशता समान्यङ्‌गुलानि । तदन्तरमेतदङ्‌गुलमितं ज्ञात्वेत्यर्थः । अन्तिमचरणस्तु व्याख्यात एव । यथा निजभुजभक्तकोट्यो । ७२ । २४ । रन्तरेण । ७२ । दृगौच्च्या- न्तरं ४८ भक्तं भूमान २११२ । ९७६ । ३३ । । ३१६८ । मस्मद्भूज- कोटिभ्यां ९६ । ७२ । ३३ । २४ । पृथक्वंशौच्च्यं १५८४ ।। २४३६ । दृष्ट्युछ्रायोनं वंशमानतुल्यं प्राक्सिद्धमेव १५ । १२ ।। ४९ ।। अथ यन्त्रादि त्र(म)योच्यते इत्युद्देशे आदिपदग्राह्यं स्वयं वहयन्त्रं निरूपयिषुः संगति- प्रदर्शनार्थं तत्प्रतिजानीते—अथ स्वयंवहमिति । पूर्वोद्दिष्टदशयन्त्रनिरूपणानन्तरम् । स्वयं वहति अनति निरपेक्षयेत्येतादृशं यन्त्रं निरूप्यते इत्यर्थः । अत्र जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । तेन स्वयं वहयंत्रप्रतिपादनमविरुद्धमिति ध्येयम् ।।४८।।४९॥ केदारदत्तः—जल में अपनो ओर बांसवृक्ष की ऊँचाई को परिछांहो से बांस वेधादि अन्तर भूमिज्ञान— जलस्थ बांस के प्रतिबिम्ब वेध में दृगुच्छ्रिति को वंशोच्छ्रिति में कम करना चाहिए । यष्टि वेध से जल मध्य में कोटियों और दृष्टि की ऊंचाइयों और जल आत्म प्रतिबिम्ब मूल से जल तक भूमि का ज्ञान होना चाहिए । प्रश्न है कि—अदूरगामी दृष्टा के दूर दृष्टि स्थित, दृष्ट या अदृष्ट प्रतिबिम्बित बांस की मात्र अग्रभाग जल में देखा गया है, हे मित्र । तुम यदि ऐसी स्थिति में वहां स्थित हो तो, अपनो जगह से बांस तक की दूरी और बांस की ऊँचाई यदि बता सकते होवो