सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

श्लोकानुक्रमणिका ६११ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः निषधनील सुगन्ध ३ ३० ६५ निरक्षदेशे क्षितिमण्डलो ३ ४८ ८७ निबध्य शीघ्रप्रतिवृत्त ७ २६ २६४ निरक्षदेशे क्षितिजा ८ २ २७४ नित्यं जाड्यतमोहरं १२ १७ ४३३ निजभुजभक्ते कोटि १२ ४६ ४७७ निबधदाहाति १३ ४ ४९५ नीचोच्चवृत्त भगणा ५ २६ १७५ नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोगे ५ ३१ १८१ नैव बाणः कुजेऽसौ १० २ ३८२ नेमिस्यदृष्टद्याक्षगतं १२ १४ ४२८ नेम्यां बद्ध्वा १२ ५५ ४९० नैव वर्गात्मकं बीजं १४ ५ ५२७ प पञ्चाङ्करामास्तिथयः ४ ८ १३० पटो यथा ५ १ १५२ पश्चाद्भागाज्जलदवधः ९ १ ३२५ पर्वान्तेऽर्कं नतमुडुपति ९ २ ३२७ परलम्बनलिप्ताघ्नी ९ २५ ३४७ परोक्तेरन्यथा ब्रूयान् ९ ५७ ३५४ पञ्चत्रिंशदहो सखे १४ १६ ५४८ पञ्चाङ्गुला गणक १४ ३८ ५७९ पातेऽथवा शीघ्रफलं ७ २२ २५८ पाट्या च बीजेन १४ २ ५२४ पिहितच्छिद्रं तद्घटचक्रं १२ ५३ ४८८ पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं ३ १४ ४९ पूर्वापरायतायां तदभित्ता ५ ८ १६१ पूर्वापरं विरचयेत् ७ ३ २२९ पूर्वापरक्षितिजसंगम ७ ४ २३०

६१२ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः पूर्वापरस्वस्तिकयो ७ ५ २३१ पूर्वाभिमुखो गच्छन् ९ ४ ३२७ पूर्वापरं च याम्योदक् ९ २२ ३४७ पैत्रर्क्षपुष्यान्तिमबारुणम् १२ १३ ४२८ प्रोक्तो योजनसंख्यया ३ ५२ ८९ प्राक्पश्चात् प्रति ५ ३८ १८९ प्रत्यकस्थिते १२ १५ ४२८ प्राग्वदतोऽक्षच्छाया १२ ३६ ४६३ प्रौढिं प्रौढसभासु १४ १ ५२४ प्राच्यामुज्जयिनीपुरात् १४ २५ ५७१ प्रश्नानमून प्रपठतो १४ ६४ ५९४ ब बद्ध्वा खगोले ७ ८ २३३ बद्ध्वा भगोलमेवं ७ ३१ २६९ बिम्बान्तबिम्बमध्योत्थ ९ ७० ३५५ ब्रह्मात्यये यत्प्रकृतिं ३ ६४ १०५ ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु ३ ६९ ११० ब्रह्मगुप्तादिभिः १० ११ ३८९ ब्रह्मगुप्तकृतिरत्र १० १७ ३९३ भ भवति कि द्युनिशं २ ६ १७ भवलयस्य किलार्कलवाः २ ७ १८ भपञ्जरस्य भ्रमणा ३ ७ ३८ भङ्गिद्वयं चेल्लिखितं ५ ३२ १८१ भगोलवृत्तैः सहितः ७ ९ २३३ भचक्रपादास्तिथि ८ १९ २९२ भारतवर्षमिदं ३ २७ ६५ भावनास्युदग्रज्या ६ २५ १९९ भार्धान्तरत्वान्न विधोरधः ८ १४ २८५

श्लोकानुक्रमणिका ६१३ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः भास्करेऽत्र सममण्डलोपगे ८ ३७ ३१७ भानोर्बिम्बपृथुत्वाद् ९ ५ ३२७ भाद्वयस्य भुजयोः १४ ४८ ५८१ भागोनयुक्तं त्रिभ १४ ५६ ५८२ भुजोपमः कोटिगुणो ८ ४३ ३२१ भुजोऽक्षमा कोटिरिनाङ्गुलो ८ ४५ ३२२ भूमे पिण्डः ३ २ २८ भूः खेऽधः खलु ३ ९ ४१ भूमेरर्धं क्षारसिन्धो ३ २१ ६० भूर्लोकाख्यो दक्षिणे ३ ४३ ७८ भूभूधरत्रिदशदानव ३ ६६ १०९ भूवायुरावह इह ४ १ १११ भूमेर्बहिर्द्वादश योजनानि ४ २ १११ भूमेर्मध्ये खलु ५ ७ १५९ भूचिह्नद्वितयोपरि सूत्रं १२ ३५ ३६२ भोज्यं यथा सर्वरसं १ ३ ५ भ्रमद्भचक्रक्रान्तर्गगने २ १ १३ भ्रमन्ग्रहः स्वे ५ १९ १७२ भ्रमति ततस्तत् १२ ५६ ४९० म मध्याद्यं द्युसदां १ २ ४ महदहः किमहो २ ५ १७ मध्यस्थरेखे किल ५ १५ १६८ मध्यो हि ५ १८ १७० मन्दोच्चतोऽग्रे ५ ३ १८० मध्यगत्या स्वकक्षा ५ ३४ १८३ मध्यमार्कोदयात्प्राक् ५ ४३ १९५ मन्दस्फुटो द्राक् ७ २१ २५८ मध्येऽक्षवलनं विद्यात् ९ ४९ ३५३

६१४ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः मदनदहनाखिन्ना १३ ५ ४९५ माल्यवांश्च कोटि ३ २८ ६५ माल्यवज्जलधिमध्य ३ २९ ६५ मार्तण्डः सममण्डलं १४ ४० ५८० मार्तण्डे सममण्डलं १४ ४१ ५८० मित्र ! मित्रस्त्रिनेत्रस्य १४ २९ ५७८ मूर्ता धर्ता चेद् ३ ४ ३१ मेषादेर्मिथुनान्तो ८ २० २९२ य यस्मात्क्षुब्धप्रकृति ३ १ २४ यथोष्णतार्कानलयोश्च ३ ५ ३३ यदि समा मुकरोदर ३ ११ ४४ यदि निशाजनकः ३ १२ ४४ यत्रोदितोऽर्कः ३ ४५ ७९ यत्परिध्यर्द्धविष्कम्भं ३ ५४ ९४ यल्लङ्कोज्जयिनी ४ २४ १४७ यः स्यात्प्रदेशः ५ २० १७२ यथा भवेत्तैलिक ५ ४४ १९६ यहोज्यंयोरन्तर ६ १३ १९९ यदतिदूरगतो द्रुहिणः ८ १५ २८८ य उद्गमे याम्य ८ १७ २८९ यत्र लम्बजलवा ८ २५ २९६ यत्र लग्नमपमण्डलं ८ २६ २९८ यत्र साङघ्रिग़ज ८ २९ ३०७ यत्र तेऽथ नवतिः ८ ३० ३०७ यन्त्रेर्वेध विधिना ८ ३३ ३१३ यतः ष्वधोच्छ्रितो ९ ११ ३४० यत्र तत्र नतादर्कादधः ९ २१ ३४७ यत्पूर्वापरभावेन ९ २३ ३४७

श्लोकानुक्रमणिका ६१५ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः यद्याम्योदक् तपन ११ ५ ४०२ यत्ः खण्डकैः १२ २२ ४३९ यष्ट्यग्राल्लम्बोना १२ ३१ ४५८ यष्ट्यग्रमूलसंस्थं १२ ४२ ४७१ यद्घोरन्ध्रनलं १२ ५० ४९१ यत्र त्रिवर्गेण १४ ४५ ५८० यत्र क्षितिज्या १४ ४२ ५८० या कर्णिताभिलषिता ३ ३९ ७४ यां चलिते ३ ४० ७४ यान्तो भचक्रे ४ ४ ११५ या ज्यानुपातः ६ २४ १९९ याम्योत्तरक्षितिजवत् ७ १० २३५ याम्ये विलोमं ८ ४ २७५ याम्योत्तरं शरस्तावद् ९ २९ ३४८ यद्याम्योदक् तपन ११ ५ ४०२ याम्योदकसमकोणभाः १४ ४६ ५८० यातेऽपि पाते १४ ५७ ५८२ युक्तायनांशोऽयमं १४ ५४ ५८१ येऽनेन लङ्कोदय ४ २३ १४७ येकेन्द्रदोः ५ २८ १७९ ये दर्भगर्भा ५ ४४ १९६ ये चात्र पातभगणा ७ २४ २६१ ये कक्षामण्डले ९ १८ ३४४ ये याताधिकमासहीन १४ १० ५३५ ये याताधिकामासहीन १४ १२ ५४५ ये वृद्धालघवोऽपि १४ ६० ५९२ यैरुक्तमुक्तमक्रान्त्या ९ ५६ ३५४ यो वेद वेदवदनं १ १ १० यो तन्न तिष्ठ ३ १९ ५६

६१६ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः यो हि प्रदेशो ८ १६ २८९ योऽभ्युदेति समयेन ८ २४ २९५ र रविचिह्नस्य च्छाया १२ ४ ४१६ रसपूर्णं तच्चक्रं १२ ५१ ४८६ रसगुणपूर्णंमही १४ ५८ ५९१ राशेर्यस्य निरक्षजोदय ८ ३१ ३०९ राहुः कुभामण्डलगः ९ १० ३३० राश्यादेविकला १४ १८ ५५७ राशयः खं० लवाः १४ २२ ५६५ ल लम्बनं बत २ ९ १९ लङ्का कुमध्ये ३ १७ ५६ लवणजलधिरादौ ३ २२ ६० लङ्कादेशाद्धिमगिरि ३ २६ ६५ लङ्का पुरेऽर्कस्य ३ ४४ ७९ लङ्कोदये स्युर्न ४ २० १४२ लम्बाधिका क्रान्ति ८ ७ २७७

श्लोकानुक्रमणिका ६१७ श्लोकः अध्याय श्लोकसंख्या पृष्ठः वंशस्य मूलं १२ ४१ ४७१ वर्ग वर्ग पदं धनं १४ ४ ५२६ वंशस्य मूलं प्रविलोक्य १४ ५० ५८१ वादी व्याकरणं १ ४ ५ विष्कम्भशैलाः खलु ३ ३२ ६९ विष्णुपदी विष्णुपदात् ३ ३७ ७३ विषुवत्क्रान्ति वलययोः ७ १७ २४१ विषुवद्वृत्तं द्युसदां ८ ८ २८० विधूर्ध्वभागे पितरो ८ १३ २८५ विभिन्नेकदिशोर्विद्यात् १० ९ ३८५ विहाय सौधं १२ ४१ ४७१ वृत्तक्षेत्रफलं ३ ५७ ९५ वृद्धिर्विधेरह्नि भुवः ३ ६२ १०५ वृत्तस्य मध्ये किल ५ ४१ १९४ वेदा भवाः १२ ३३ ४४० व्यासार्धेऽष्टगुणा ६ १८ १९९ व्यस्तैयष्टीभायाः १२ ६ ४१८ श शशाङ्कमासोनितसाव ४ १२ १३४ शरे महति भानां १० ८ ३८५ शङ्कूदयास्तसूत्रान्तरम् १२ ३२ ४५८ शङ्क्वन्तरहृत १२ ३३ ४५९ शाकं ततः ३ २५ ६० शीघ्नीचोच्चवृत्तस्य ५ ३५ १८४ शीघ्रकर्णेन भक्ता ७ १५ २३८ शीघ्रेऽग्रगे युतिर्यता ९ २८ ३४८ शुक्लस्य द्विजराज २ १० २१ शृङ्गोन्नतिग्रह ३ १६ ५३

६१८ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः शेषोनहरोविकलाशेषं १४ १९ ५५७ ष षष्ट्या घटीनां ४ ७ १२६ षट्षष्टिः सदला ८ ३२ ३११ षष्ट्यङ्गुलव्यास १२ २१ ४२७ षडङ्कैरमरैस्तुल्या १२ ५० ४८८ षट्त्रिंशत्सहितानि १४ १४ ५४८ स संसिद्धाद्द्युगणात् २ ३ १५ सर्वतः पर्वताराम ३ ३ २८ समो यतः स्यात्परिधेः ३ १३ ४९ सरांस्यथैतेष्वरुणं ३ ३५ ६९ सद्रत्नकाञ्चनमयं ३ ३६ ६९ समं भसूर्याविदितौ ४ ५ १२६ समागतासुसंयुता ४ ६ १२६ समासभावना चैका ६ २३ १९९ सदा समत्वं ८ ६ २७७ समकलकाले भूभा ९ ३ ३२७ सर्वतः क्रान्तिसूत्राणां ९ ४१ ३५३ सर्वतः क्षेपसूत्राणां ९ ४२ ३५३ समकीलकयोः प्रोतं ९ ६३ ३५४ समवृत्तेऽक्षवृत्ते च ९ ६४ ३५५ सत्रिमार्कात्क्रमक्रान्ते ९ ७३ ३५५ सत्रिराशिग्रहद्युज्या १० १० ३८८ समतलमस्तकपरिधिः १२ ९ ४२३ सहस्यकाले बहुशस्य १३ ९ ५०३ सरसमभिलपन्ती १३ १३ ५१६ सावनान्यवमानि ४ १४ १३५ सिद्धि साध्यमुपैति १ १ १

shape. Now look at line 13: the letter has that exact same top shape as 'ह'! But instead of 'ि', it has 'ु' below: 'हु'. Wait, what about the dot after 'हु'? There is no dot. So it's "स्वल्पान्तत्वान्मुहुकर्म" or "स्वल्पान्तत्वान्मुदुकर्म". Wait, looking at the center, it really looks like 'द' + 'ु' = 'दु' because the curve is smooth like 'द' in 'सूत्रादिवाशङ्कुतलं' (line 5). If it is 'द', it's a typo for 'हु'. Let's look at it: "स्वल्पान्तत्वान्मुदुकर्म" vs "स्वल्पान्तत्वान्मुहुकर्म". Actually, "स्वल्पान्तत्वान्मुदुकर्म" is what a literal typist would have set if the font sorted 'द' instead of 'ह', or maybe it is 'हु' with a worn lead type.

स्वगोऽङ्गेषुषडंशेन ६ १६ १९९ स्फुटोनशीघ्रोच्चयुतौ ७ २५ २६१ स्युलंम्बन कला नाड्यो ९ २७ ३४८ स्वकुसुमैर्मलिनामिव १३ २ ४९५ स्वतनूजवनराज्या १३ ८ ५०३ स्याद

Indological Truths

श्रीमद्भास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणेः गोलाध्यायः व्याख्याकार श्री पं० केदारदत्त जोशी [चित्र विवरण:] र रवि कक्षा दृ च पृष्ठीय क्षितिज ज ह गर्भीयक्षितिज ल थ भू प म भूबिम्ब य