भारतकोश
श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

पृष्ठ 1836, कुल 2549 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1836

[ 23/57-59 श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत मध्यलीला नाम दिव्योन्माद है। इसमें विरहमें श्रीकृष्णकी स्फूर्त्ति होती है और भक्त स्वयंको ही 'कृष्ण' मानने लगता है॥ 57 ॥ अनुभाष्य-मध्यलीला 1/87 संख्या देखें॥ 54-57 ॥ दो प्रकारके शृङ्गार-रस-(1) सम्भोग और (2) विप्रलम्भ; सम्भोग असंख्य प्रकारका :- 'सम्भोग'-'विप्रलम्भ'-भेदे द्विविध शृङ्गार। 'सम्भोगे'र अनन्त अङ्ग, नाहि अन्त तार॥ 58 ॥ अनुवाद-'सम्भोग' और 'विप्रलम्भ'के भेदसे शृङ्गार रस दो प्रकारका होता है। 'सम्भोग'के अनन्त अङ्ग हैं, उनका अन्त नहीं है॥ 58 ॥ अनुभाष्य- 'विप्रलम्भ'-(उःनीः विप्रलम्भ-प्रकरणमें 2-3 श्लोक)- “यूनोरयुक्तयोर्भावो युक्तयोर्वाथ यो मिथः। अभीष्टालिङ्गनादीनामनाप्तौ प्रकृष्यते। स विप्रलम्भो विज्ञेयः सम्भोगोन्नतिकारकः॥” “न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिमश्नुते।” अर्थात् “नायक-नायिकाके प्रथम मिलनसे पहले अयुक्त, मिलन होनेके बाद युक्त-इन दोनों समयमें परस्पर अभीष्ट आलिङ्गनादिकी अप्राप्तिसे जो भाव होता है, उसे 'विप्रलम्भ' कहते हैं; वह सम्भोगका पुष्टिकारक है।” 'सम्भोग'- “दर्शनालिङ्गनादीनामानुकूल्यान्निषेवया। यूनोरुल्लासमारोहन् भावः सम्भोग ईर्यते॥” अर्थात् “दर्शन और आलिङ्गनादिके परस्पर सुख-तात्पर्यमूलक व्यवहारके द्वारा नायक और नायिकाके उल्लास-प्राप्त भावको 'सम्भोग' कहते हैं।” इस श्लोककी (1) श्रीजीव-प्रभुकृत-टीका- 'आनुकूल्यादिति काममयः सम्भोगो व्यावृतः।' अर्थात् “आनुकूल्य कहनेसे काममय अथवा यथेच्छाचारको पृथक् किया है।” (2) श्रीचक्रवर्त्ति-टीका- 'पशुवच्छृङ्गारो व्यावृतः।' अर्थात् “यहाँपर शास्त्रोक्त रीतिसे आचरण-दर्शनादिका सेवन कहकर पशुवत् शृङ्गारका स्थान नहीं है।” जाग्रत-अवस्थामें मुख्य-सम्भोग चार प्रकारका है (1) पूर्वरागके बाद 'संक्षिप्त', (2) मानके बाद 'सङ्कीर्ण', (3) अल्प दूर प्रवासके बाद 'सम्पन्न' और (4) सुदूर प्रवासके बाद 'समृद्धिमान्'। स्वप्नावस्थामें गौण-सम्भोग भी पहलेकी भाँति चार प्रकारका है॥ 58 ॥ चार प्रकारका विप्रलम्भ :- 'विप्रलम्भ' चतुर्विध-पूर्वराग, मान। प्रवासाख्य, आर प्रेमवैचित्त्य-आख्यान॥ 59 ॥ अनुवाद-'विप्रलम्भ' पूर्वराग, मान, प्रवास और प्रेम-वैचित्त्यके भेदसे चार प्रकारका है॥ 59 ॥ अनुभाष्य- 'पूर्वराग'-(उःनीः विप्रलम्भ-प्रकरण पाँचवाँ श्लोक)- “रतिर्या सङ्गमात् पूर्वं दर्शनश्रवणादिजा॥ तयोरुन्मीलति प्राज्ञैः पूर्वरागः स उच्यते॥” अर्थात् “जो रति सङ्गमसे पहले दर्शन-श्रवणादिसे उत्पन्न होकर दोनोंके विभावादिके मिश्रणसे आस्वादमयी होती है, वही 'पूर्वराग' है।” 'मान'- “दम्पत्योर्भाव एकत्र सतोरप्यनुरक्तयोः। स्वाभीष्टाश्लेषवीक्षादिनिरोधी मान उच्यते॥” अर्थात् “परस्पर अनुरक्त एकत्र अवस्थित अथवा भिन्न स्थानपर स्थित नायक और नायिकाके अपने अभीष्टके दर्शन और आलिङ्गनादिका निरोध करनेवाले भावको 'मान' कहते हैं।” 'प्रवास'- “पूर्वसङ्गतयोर्यूनोर्भवेद्देशान्तरादिभिः। व्यवधानस्तु यत्प्राज्ञैः स प्रवास इतीर्यते॥” अर्थात् “पूर्व-सङ्गमसे युक्त दम्पत्तिकी देशान्तरमें 390 |