सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यनीतिः १६५

---

[स्तम्भ १]

निमन्त्राणि कुर्वीत समानान्येव चात्मनः ॥ ५२२ ॥ अपि
सम्पूर्णतायुक्तैः कर्तव्या सुहृदो बुधैः । नदीश परिपूर्णो-
ऽपि चन्द्रोदयमपेक्षते ॥ ५२३ ॥ यो मित्रं कुरुते मूढ
आत्मनोऽसदृशं कुधी । हीन वाऽप्यधिकं वापि हास्यता
यात्यसौ जनः ॥ ५२४ ॥ कारणान्मित्रता याति कारणा-
द्याति शत्रुताम् । तस्मान्मित्रत्वमेवात्र योज्यं वैर न
धीमता ॥ ५२५ ॥ उपकाराच्च लोकाना निमित्तान्मृग-
पक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणा मैत्री स्याद्दर्शनात्सताम्
॥ ५२६ ॥ यस्य न ज्ञायते वीर्य न कुल न विचेष्टितम् ।
न तेन सगतिं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ५२७ ॥ शनैः-
शनैश्च भोक्तव्यं स्वय वित्तमुपार्जितम् । रसायनमिव
प्राज्ञैर्हेलया न कदाचन ॥ ५२८ ॥ मृतो दरिद्रः पुरुषो
मृतं मैथुनमप्रजम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वद-
क्षिणः ॥ ५२९ ॥ गुरोः सुता मित्रभार्या स्वामिसेवकगे-
हिनीम् । यो गच्छति पुमाँल्लोके तमाहुर्ब्रह्मघातिनम्
॥ ५३० ॥ अयशः प्राप्यते येन येन चापगतिर्भवेत् ।
स्वर्गाच्च भ्रश्यते येन तत्कर्म न समाचरेत् ॥ ५३१ ॥ यः
स्तोकेनापि सन्तोषं कुरुते मन्दधीर्जनः । तस्य भाग्यविहीनस्य
दत्ता श्रीरपि मार्ज्यते ॥ ५३२ ॥ कृतनिश्चयिनो वन्ध्यास्तु-
ङ्गिमा नोपभुज्यते । चातक को वराकोऽयं यस्येन्द्रो
वारिवाहकः ॥ ५३३ ॥ तावत्स्यात्सर्वकृत्येषु पुरुषोऽत्र स्वय
प्रभुः । स्त्रीवाक्याङ्कुशविक्षुण्णो यावन्नो ध्रियते बलात्
॥ ५३४ ॥ अकृत्य मन्यते कृत्यमगम्यं मन्यते सुगम् ।
अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्यं स्त्रीवाक्यप्रेरितो नरः ॥ ५३५ ॥
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला
दारा दत्तमभुक्तफल धनम् ॥ ५३६ ॥ आपन्नाशाय
विबुधैः कर्तव्याः सुहृदोऽमलाः । न तरत्यापदं कश्चिद्योऽत्र
मित्रविवर्जितः ॥ ५३७ ॥ व्यसनं प्राप्य यो मोहात्केवलं
परिदेवयेत् । क्रन्दनं वर्धयत्येव तस्यान्त नाधिगच्छति
॥ ५३८ ॥ केवलं व्यसनस्योक्तं भेषज नयपण्डितैः ।
तस्योच्छेदसमारम्भो विषादपरिवर्जनम् ॥ ५३९ ॥ नदीना
च कुलाना च मुनीना च महात्मनाम् । परीक्षा न प्रक-
र्तव्या स्त्रीणा दुश्चरितस्य च ॥ ५४० ॥ सद्भिः संबोध्य-
मानोऽपि दुरात्मा पापपूरुषः । घृष्यमाण इवाङ्गारो निर्म-
लत्वं न गच्छति ॥ ५४१ ॥ १जनिता २चोपनेता च यश्च
विद्या प्रयच्छति । अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः
स्मृताः ॥ ५४२ ॥ कन्या वरयते रूपं माता वित्तं पिता
श्रुतम् । बान्धवाः कुलमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जनाः ॥५४३॥

---

१ उत्पादकः २ उपनयनकर्ता

---

[स्तम्भ २]

यः पृष्ट्वा कुरुते कार्य प्रष्टव्यानस्वान्हितान्गुरून् । न तस्य
जायते विघ्नः कश्चिच्चिदपि कर्मणि ॥ ५४४ ॥ कलहा-
न्तानि हर्म्याणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम् । कुराजान्तानि
राष्ट्राणि कुकर्मान्त यशो नृणाम् ॥ ५४५ ॥ कृते प्रति-
कृति कुर्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् । न तत्र दोषं पश्यामि
दुष्टे दुष्ट समाचरेत् ॥ ५४६ ॥ सर्वहिंसानिवृत्ता ये नरा
सर्वसहाश्च ये । सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिन
॥ ५४७ ॥ योज्ति यस्य यदा मासमुभयोः पश्यतान्त-
रम् । एकस्य क्षणिका प्रीतिरन्यः प्राणैर्विमुच्यते ॥ ५४८ ॥
मर्तव्यमिति यद्यु ख पुरुषस्योपजायते । शक्यते नानुमानेन
परेण निवारयितुम् ॥ ५४९ ॥ स्वच्छन्दवनजातेन शाके-
नापि प्रपूर्यते । अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात्पातकं
महत् ॥ ५५० ॥ विद्यया विनयावाप्तिः सा चेदविनयावहा ।
कि कुर्मः कं प्रति ब्रूमो १गरदाया स्वमातरि ॥ ५५१ ॥ वेधा
द्वेधा भ्रमं चक्रे कान्तासु कनकेषु च । तासु तेष्वप्यनासक्तः
साक्षाद्दे२र्गो नराकृति ॥ ५५२ ॥ द्विः शर नाभिसन्धत्ते द्विः
स्थापयति नाश्रितान् । द्विददाति न चार्थिभ्यो रामो द्वर्नाभि-
भाषते ॥ ५५३ ॥ सुनेरपि वनस्थस्य स्वानि कर्माणि
कुर्वतः । तत्रापि समवन्त्येते मित्रोदासीनशत्रवः ॥ ५५४ ॥
पञ्चैतानि विलिख्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः । आयुः कर्म च
विद्या च वित्तं निधनमेव च ॥ ५५५ ॥ नास्ति सत्यं
द्यूतकारे न शौचं वृषलीपत्तौ । मद्यपे सौहृदं नास्ति
धूर्तेषु त्रितय न हि ॥ ५५६ ॥ सर्वसहा ये ऋजवः प्रतिज्ञा-
तार्यपालकाः । परोपकारिण सेव्या निर्धना अपि ते
जनाः ॥ ५५७ ॥ शरणागतरक्षार्थं स्त्रीगोद्विजहिताय च ।
स्वाम्यर्थे यस्त्यजेत्प्राणांस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥ ५५८ ॥
कृतघ्नस्य शिशुघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च । चतुर्णामपि
चैतेषा निष्कृति३र्नैव शुश्रुमः ॥ ५५९ ॥ पर पलितकायेन
कर्तव्यः श्रुतसग्रहं । न तत्र धनिनो यान्ति यत्र यान्ति
बहुश्रुताः ॥ ५६० ॥ विश्वासप्रतिपन्नाना वञ्चने का
विदग्धता । अङ्कमारुह्य सुप्तानां हन्तुः किं नाम पौरुषम्
॥ ५६१ ॥ नाजारज. पितृद्वेषी नाजरा भर्तृवैरिणी ।
नालम्पटोऽधिकारी स्यान्नाकामी मण्डनप्रियः ॥ ५६२ ॥
अचला कमला कस्य कस्य मित्रं महीपतिः । शरीरं च
स्थिरं कस्य कस्य वश्या वराङ्गना ॥ ५६३ ॥ गर्दभः
४पैटहो दासी ग्रामण्य. पशवः स्त्रियः । दण्डेनाक्रम्य भुञ्जी-
यान्न ते समानभाजनम् ॥ ५६४ ॥ बहुभिर्न विरोद्धव्यं
दुर्जनैः स्वजनैरपि । स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपी-

---

१ विषदायिन्याम् २ शंकरः ३ प्रायश्चित्तम् ४ वाद्यविशेषः.