सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वियोगिनो विप्रलापाः २८१

---

॥ ९९ ॥ किं तिष्ठामि किमु व्रजामि किमहमं जागर्मि निद्रामि किं किं जानामि किमु भ्रमामि किमु वा सुख्यीम्य- दुःख्यामि वा। किं नास्म्यस्मि किमित्यनल्पकलिते न क्वापि पक्षे स्थित. प्राप्यानिवर्चनीयमेव कमपि क्रूर विकारं सखे ॥ १०० ॥ आसीनः शयितः स्थित. प्रचलितः क्षमायितो जागृतः पश्यन्मीलितलोचनो व्यवहरन्मौनं प्रपन्नोऽथवा । तां प्रेमाकुलवीक्षितां सितमुखीं सब्रीडमन्दागमां श्लिष्यन्तीं प्रणयार्दमुग्धलपितां पश्यामि नक्तंदिवम् ॥ १०१ ॥ नीले- न्दीवरशङ्कया नयनयोर्बन्धूकबुद्ध्याधरे पाणौ पद्मधिया मधू- ककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयो । लीयन्ते कबरीषु बान्धव- जनव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुप्रा. कियन्ति तरुण स्थानानि रक्षिष्यसि ॥ १०२ ॥ सा मे यद्यपि सुन्दरी भग- वतो मामेव चेतोसुवो न स्वप्ने न च जागरे नयनयो. पन्थान- मासादिता । तामाकर्ण्य तथापि तादृशदशावैधुर्यमासेदुषी- मानन्दाद्भुतशोककौतुकभयव्रीडाकुलं मे मन ॥ १०३ ॥ मा सञ्चारचमत्कृतिर्नयनयोः स भ्रूलताविभ्रमस्तद्विम्बाधरपाट- लक्षितयुतस्हासस्य सा वैखरी । सेयं चङ्क्रमचातुरी चरणयो- सोऽप्यङ्गहारक्रमो दिष्ट्या तन्मम नेत्रपात्रमखिल जायेत जीवामि च ॥ १०४ ॥ लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखिते- वोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्रलेपघटितेवान्तर्निखातेव च । सा नश्चेतसि कीलितेव विशिखैश्चेतोभुवः पञ्चभि- श्चिन्तासंततितन्तुजालनिबिड्स्यूतेव लग्ना प्रिया ॥ १०५ ॥ सा विद्याधरकन्यका किमु भुवं पुण्यैः प्रपन्ना नृणा लावण्या- मृतसागराद्विमथिता लक्ष्मीः किमन्योत्थिता । आ ज्ञात घनसारचन्दनसुधाज्योत्स्नाप्रणालादिभि प्रारब्धा हृदयं मम भ्रमयितुं पौष्पेषवी शाम्बरी ॥ १०६ ॥ हृत्वा पद्मनद्युति प्रियतमेवेयं दिनश्रीर्गता रागोऽस्मिन्मम चेतसीव सवितु- र्बिम्बेऽधिकं लक्ष्यते । चक्राह्नोऽहमिव स्थित सहचरी ध्यायन्नलिन्यास्तटे सज्ञाताः सहसा ममैव भुवनस्याप्यन्ध- कारा दिशः ॥ १०७ ॥ नेत्रे खञ्जनगञ्जने नवसुधाधारानु- कारा गिरः पाणि. पद्मसहॊदर. कचरुचि. शैवालजालोपमा । वक्त्रं कार्तिकपौर्णिमापतिसमं हारिद्रहृद्यं वपुस्त्वं यस्मै वलसे विलासिनी हृदा तेनैव तप्त तपः ॥ १०८ ॥ आस्ता दूर- तया तदीयवदनाम्भोजामृतास्वादन नोदेत्येव मनोरथोऽपि हृदये तत्सङ्गमाशा प्रति । उत्कण्ठाशिथिलीकृताङ्गलतिक वीक्षेत मामेकदा सस्नेहं यदि सा सरोजवदना धन्योऽस्म्यहं तावता ॥ १०९ ॥ निद्रे लोचनमुद्रणं विरचय स्वप्नं त्वम- प्याचर प्राणाभिन्नतमा चिरात्प्रियतमा मच्चेतसो गोचरम् । भ्रातर्बोध दृढानुरोध न तथा कुर्या यथा प्रेयसीप्रौढाश्लेष- विघटनेन भवतः क्रीडन्ति दुष्कीर्तयः ॥ ११० ॥ लज्जै- वोद्घटिता किमत्र कुलिशोद्भिन्ना कपाटावली मर्यादैव विल- ङ्घिता मखि पुनः केयं कलिन्दारमजा । आक्षिप्ता खलु दृष्टि- रेव किमिय व्यालावली वा पुन. प्राणा एव समर्पिता. सखि पुनस्तस्मै किमेषा तनुः ॥ १११ ॥ सव्याज तिलकालका- न्विरलयँलोलाङ्गुलि. सस्पृशन्वारवारमुदञ्चयन्कुचयुगप्रमोदद्वि- नीलाञ्चलम् । यद्रूभङ्गतरङ्गिताक्षितवदृशा मावज्ञमालोकित तद्व्रीडावदधीरितोऽस्मि न पुन: कान्ते कृतार्थीकृत ॥ ११२ ॥ काकार्यं शशंलक्ष्मण. क च कुले भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणा प्रशमाय न श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । कि वक्ष्यन्त्यपकल्मषा कृतधिय स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेत. स्वास्थ्यमुपेहि क खलु युवा धन्योऽधर पास्यति ॥ ११३ ॥ हा धिक् सा किल तामसी शशर्मुखी दृष्टा मया यत्र सा तद्विच्छेददुरुजान्धकारितमिदं दग्ध दिनं कल्पि- तम् । कि कुर्म. कुशले सदैव विधुरो वाता न चेत्तत्कथ तादृग्शामवतीमयो भवति मे नो जायलोकोऽधुना ॥ ११४ ॥ स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गगजस्व- सुर्धूनै रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च । इत्य- न्तःपुरसुन्दरी प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्ति- मूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ॥ ११५ ॥ सा सौन्दर्य- निधिर्विलासभवनं मीनध्वजस्यापि वा कान्तीनामधिदेवता- धिकरण माधुर्यसारस्स वा । तामूद्धीक्ष्य सखे तदादि गत- वान्भवेन्द्रियाणामहं सार्थ तद्गतमानसेन गलितोत्साह किलानीशताम् ॥ ११६ ॥ तस्या. कि मुखपङ्कजं स्मितरुचा चन्द्रद्युतेनिंन्दक कि वा नेत्रयुग कटाक्षचतुर कि भ्रूलता- विभ्रमम् । कि वा स्निग्धमवेक्षित मयि पुनर्यान्र्त्या सखीना पुर. कि कि सप्रति चिन्तयामि हृदये कामेन लक्ष्यीकृते ॥ ११७ ॥ शीतांशुर्विषसोदर. फणभृता लीलास्पद चन्दन हार. क्षारपयोभव. प्रियसृहत्केहृहं भास्वत. । इत्येषा किमिवास्तु वस्तु मदनज्वालाविघाताय यद्ग्राह्याकारपरि- ग्रहेण तु वयं तत्तत्त्वजो वञ्चिता ॥ ११८ ॥ जाने स्वप्न- विधौ ममाद्य चुलुकोत्सेक्यं पुरस्तादभूत्प्रत्युषे परिवेषमण्डल- मिव ज्योत्स्नास्पल महः । तस्यान्तर्नखनिस्रुषीकृतशर- चन्द्रप्रभैरङ्गकैर्दृष्टा काव्यवला बलात्कृतवती मा मन्मथ मन्मथम् ॥ ११९ ॥ सौमित्रे ननु सेव्यता तरुतलं चण्डा- शुरुज्जृम्भते चण्डाशोर्निशि का कथा रघुपते चन्द्रोऽयमु- न्मीलति । वत्सैतद्विदितं कथं तु भवता धत्ते कुरङ्ग यत- क्कासि प्रेयसि हा कुरङ्गनयने चन्द्रानने जानकि ॥ १२० ॥ पादाङ्गुष्ठेन भूमि किसलयरुचिना सापदेश लिखन्ती भूयो-

---

३६ सु र भा.

१ कोमलपल्लवकान्तिना २ सव्याजम्