सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

ग्रीष्मवर्णनम् ३३९

---

॥ १०० ॥ कि तावत्सरसि सरोजमेतदारादाहोस्विन्मुखमव-
भासते तरुणा । सशय्य क्षणमिति निश्चिकाय कश्चिद्द्वि-
ब्बोकैर्बकसद्हवासिना परोक्षै. ॥ १०१ ॥ योग्यस्य त्रिनयन-
लोचनानलाच्चिर्निर्दग्धस्मरपृतनाधिराज्यलक्ष्म्या. । कान्ताया
करकलशोधतै पयोभिर्वक्त्रेन्दोरकृत महाभिषेकमेक ॥ १०२ ॥
पर्यच्छे सरसि हृतेऽशुके पयोभिर्लोलाक्षे सुरतगुरावपत्रपि-
ष्णोः । सुश्रोण्या दलवसनेन वीचिहस्तन्यस्तेन द्रुतमकृताब्जिनी-
सखित्वम् ॥ १०३ ॥ नारीभिर्गुरुजघनस्थलाहतानामास्बश्री-
विजितविकािवारिजानाम् । लोलत्वादपहरता तदङ्गराग
सजज्ञे सकलुष आशयो जलानाम् ॥ १०४ ॥ सोगन्ध्य
दधदपि काममङ्गनाना दूरत्वादृतमहमाननोपमानम् । नेदीयो
जितमिति लज्जयेव तासामालोले पयसि महोत्पलं ममज्ज
॥ १०५ ॥ प्रग्रहै सरभसममसोऽवगाहक्रीडाभिर्विदळित-
यूथिकापिशङ्गै. । आकत्पैः सरसि हिरण्मयैर्वधुनामौर्वाग्निद्युति-
शकलैरिव व्यराजि ॥ १०६ ॥ आक्षाकी युवतिदृशामसौ
तनोति च्छायैव श्रियमनपायिनी किमेभि. । मत्वैवं स्वगुणपि-
धानसाम्यसूर्यैः पानीयैरिति विदधाविरेऽञ्जनानि ॥ १०७ ॥
निर्धौते सति हरिचन्दने जलौघैरापाण्डोगैरपरभागयाङ्ग-
नायाः । अद्याय स्तनकलशद्वयादुपैये विच्छेद, सहृदययेव
हारयष्ट्या ॥ १०८ ॥ अन्यूनं गुणममृतस्य धारयन्ती सफुल्ल-
स्फुरितसरोरुहावतंसा । प्रेयोभिः सह सरसी निषेव्यमाणा
रक्तत्वं व्यधित वधूदृशा सुरेव ॥ १०९ ॥ क्षान्तीना बृहदम-
लोदबिन्दुचित्रौ रेजाते रुचिरदृशामुरोजकुम्भौ । हाराणा
मणिभिरुपाश्रितौ समन्तादुत्सूत्रैर्गुणवदुपन्नकाम्ययेव ॥११०॥
आरूढः पतित इति ख्वस्रवोऽपि स्वच्छोना परिहरणीयता-
मुपैति । कर्णेभ्यश्च्युतमसितोत्पलं वधूना वीचीभिस्तटमनु
यन्निरासुरापः ॥ १११ ॥ दन्तानामधरमयावक पदानि प्रत्य-
आस्तनुमविलेपना नखाङ्गा. । आनिन्दु. श्रियमधितोयमङ्ग-
नाना शोभायै विपदि सदाश्रिता भवन्ति ॥ ११२ ॥ कस्या-
श्चिन्मुखमनु धौतपत्रलेखं व्यातेने सलिलभराव्रलम्बिनीभि. ।
किञ्जल्कव्यतिकरपिञ्जरान्तराभिमिश्रित्थश्रीरलमकाग्रवल्लरीभिः
॥ ११३ ॥ अविरलमिदमम्भः स्वेच्छयोच्छालयन्त्या विक-
चकमलशोभोत्तानहस्तद्वयेन । परिकलित इवार्धं कामबाणा
तिथिभ्यः सलिलमिव वितीर्ण बाललीलासुखेम्य ॥ ११४ ॥
जलविलुलितवस्त्रव्यक्तनिम्नोन्नताभिः परिगततटभूमिखान-
मात्रोत्थिताभि. । कनकरुचिरकुम्भश्रीमदामोगतुङ्गस्तनवनि-
हितहस्तस्वस्तिकाभिर्वधूभि. ॥ ११५ ॥ एतसा. करिकुम्भ-
संनिभकुचप्राग्भारपृष्ठे लुठत्तुङ्गाग्रर्भगेजेन्द्रमौक्तिकसरश्रेणी-
मनोहारिणि । दूरादेत्य तरङ्ग एष पतितो वेगाद्विलीनः कथ
को वाऽन्योऽपि विलीयते न सरसः सीमन्तिनीसङ्गे ॥ ११६॥

---

प्रपापालिका

यथोर्ध्वाक्षः पिबत्यम्बु पथिको विरलाङ्गुलिः । तथा
प्रपापालिकापि धारा वितनुते त॑नुम् ॥ ११७ ॥ अङ्गुल्यग्र-
निरोधतस्तनुतरं धारामिय कुर्वती कर्कर्या न पर पयो नि-
पुणिका दातुं प्रपापालिका । विश्लिष्टाङ्गुलिना करेण दशना-
पीड शनैः पान्थ हे निष्पन्दोर्ध्वविलोचनम्वमपि हा जानासि
पातुं पय. ॥ ११८ ॥ दूरादेव कृतोऽञ्जलिर्न तु पुन
पानीयपानोचितो रूपालोकनकौतुकात्प्रचलितो मूर्धा न
शान्त्या तृष. । रोमाञ्चोऽपि निरन्तर प्रकटितः प्रीत्या न
शैत्यादपामक्ष्णो विविवध्वेगेन विहितो वीक्ष्य प्रपापालिकाम्
॥ ११९ ॥ गन्तुं सत्वरमीहसे यदि पुनर्ब्यालोलवेणीलता
द्रष्टुं वा स्वकुटुम्बिनीमनुदिनं कान्ता समुत्कण्ठसे । तत्पुष्य-
न्नपि मुग्धमन्थग्वलेन्नेत्रान्तख्द्धाध्वगामेता दूरत एव हे
परिहर आत प्रपापालिकाम् ॥ १२० ॥ मध्याह्नेऽ-
तिखरे निदाघसमये तापोऽध्वनो वर्तते शीते कुञ्जतटे
विचित्रविटपे भो पान्थ विश्रम्यताम् । एकाकी च
भवानहं च तरुणी शून्या प्रपा वर्तते लज्जेऽहं ब्रुवती स्वयं
तु चतुरो जानासि कालोचितम् ॥ १२१ ॥ कस्येयं तरुणि
प्रैपा पथिक नः कि पीयतेऽस्या पँयो वेनूनामय महिष
पथिक रे वँरः कथ मङ्गल. । सोमो वाथ शनैश्चरोऽमृतमिदं
तत्तेऽधरे दृश्यते भो भोः पान्थ विलाससुन्दर सखे यद्रोचते
तत्पिब ॥ १२२ ॥ मध्याह्नं गमय त्यज श्रमजलं स्थित्वा
पयः पीयता मा शून्येति विमुञ्च पान्थ विवशः शीतः प्रपा-
मण्डपः । तामेव स्मर घक्सरस्वररत्नस्ता निजप्रेयसीं त्वच्चित्त
तु न रञ्जयन्ति पथिक प्रायः प्रपापालिकाः ॥ १२३ ॥

ग्रीष्मवायवः

आध्मातोद्धतदाववह्निसुहृद, कीर्णोष्णरेणूत्कराः सतप्ता-
ध्वगमुक्तखेदविषमश्वासोष्णसवादिनः । तृष्णार्त्तजगजगयता-
स्यकुहरक्षिप्रप्रवेशोत्कटा भ्रूमङ्गैरिव तर्जयन्ति पवना दग्धस्य-
लीकज्जलैः ॥ १२४॥ कारण्डीः कुञ्जयन्तो निजजरठरवव्यञ्जि-
तावीरकोशानुत्तानाङ्कुकुष्णालाना पृथुसुषिरगताञ्शिम्बिकान्याट-
यन्तः । झिल्लीकाझल्लरीणा बधिरितककुभ झंकृतं खे क्षिपन्तः
सिञ्जानाश्चत्यपत्रप्रकरझणझणाराविणो वान्ति वाताः
॥ १२५॥ व्योमव्यालोलमुक्ताफलधवलगलद्विन्दुसदोहगर्भा-
नम्भोदान्भर्त्सयित्वा दिशि दिशि भुवने भीतिमुद्भावयन्तः ।
एते रक्षोमृगाक्षीगतलुलितमदक्षोभसरभ्सरूक्षा वाता. पाताल-
कुक्षिस्थितमपि सलिलं तत्क्षणाद्द्रक्षयन्ति ॥ १२६ ॥

ग्रीष्मपथिकाः

सर्वाशारुधि दग्धवीरुधि सदा सारङ्गबद्धक्रुधि
क्षामक्ष्मारुहि मन्दसुन्मधुलिहि स्वच्छन्दकुन्दुदुहि ।

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ सूक्ष्माम्
२ पानीयपालिका
३ जलम्, पक्षे,-क्षीरम्
४ जलानि, पक्षे,-सोमादिवासर
५ उदकम्, पक्षे,-पीयूषम्