सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३४२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

ज्झंकारिझङ्खामरुद्वेगध्वस्तकुटीरकाग्रनिपतच्छिद्रेषु लब्धा- न्तरा. । कर्मव्यग्रकुटुम्बिनीकुचभरस्वेदच्छिद. प्रावृष प्रारम्भे मदयन्ति कन्दलदलोल्हासा पयोबिन्दव ॥ ६२ ॥ किंचिन्मु- द्रितपासव. शिखिकुलैरुत्कण्ठमालोकिता जीर्णावामरुद्दरि- द्रगृहिणीश्वासानिलैर्जर्जरा । एते ते निपतन्ति नूतनघना- त्प्रावृड्मरारम्भिणो विन्ध्यायीकृतविप्रयुक्तवनितावक्त्रैन्दवो बिन्दव ॥ ६३ ॥ काले नीलवलाहके मतडिति प्रीतिप्रदे बर्हिणामाश्रय कथयामि व. शृणुत भो यद्रूत्तमस्मद्गृहे । सौभाग्यव्ययसङ्ख्यैकशयने कान्ताप्रिया+यामहो मानिभ्या बत गन्निमेव सकला चीर्ण प्रवासिव्रतम् ॥ ६४ ॥ उत्फुल्ला र्जुनसर्ववासितवहत्पौरस्त्यझञ्झानिलप्रेङ्खोलत्स्खलितेन्द्रनील- शकलस्निग्धाम्बुदश्रेणय । वारासिक्तवसुन्धरासुरमय प्रासास्त एवाधुना धर्माम्भोविगमागमव्यतिकरश्रीवाहिनो वासरा ॥ ६५ ॥ आच्छन्ने क्षितितैजसी मनसिजध्यापारमेय मन. स्वात्मा च द्वयमेतदस्ति दृगम द्रव्य परषा तम । कालाकाशदिशा निरस्तमधुना नामापि वर्षागमे द्रव्यं वारि गुणश्च वारिदरव. कर्मापि वारिक्रिया ॥ ६६ ॥ आसारेण न हर्म्यत प्रियतमैर्यातुं वहि शक्यते शीतोत्कम्पनिमित्त- मायतदृशा गाढ समालिङ्गयते । जाले शीकरशीतलैश्च मरुतो रत्यन्तखेदच्छिदो धन्याना बत दुर्दिन सुदिनता याति प्रियासगमे ॥ ६७ ॥ उद्योग क्षयमेति हन्त सहसा जाड्य समुज्जृम्भते मित्रस्यापि च दर्शन भवति नो कि वान्यादाच- क्ष्महे । यल्लोकस्पृहणीयता गतमभूज्जीवनं व्यर्थता प्राप्त येन दुनोति तन्मम मनो दुर्देववद्दुर्दिनम् ॥ ६८ ॥ सर्व- त्रोद्गतकन्दला वसुमती वृद्धिर्जलाना परा जात निष्कमल जगत्युमलिनैर्लब्धा घनेरुन्नता । सर्पन्ति प्रतिमन्दिर द्विर- सना. सत्यक्तमार्गो जनो वर्षाणा च कलेश्च सप्रति जय- त्येकैव राज्यस्थितिः ॥ ६९ ॥ नैतद्वारिदगर्जित रतिपति- प्रस्थानढक्कारवो नैते वारिधरा. स्रवन्मदजलास्तहस्तिन्धुराः प्रोद्धुरा । नैषा विद्युदिय विभाति रुचिरा तच्चन्द्रहासप्रभा मन्ये मानिनि मानदुर्गमधुना जेतुं किमायात्यसौ ॥ ७० ॥ दृष्ट्वाडम्बरमम्बरे घनकृत सौदामिनीनर्तकीन्त्याग्ममृदङ्ग- मङ्गलख श्रुत्वा च तद्गर्जितम् । पुष्यत्युष्पभरानताङ्गण- तरुस्कन्धावसद्वायसक्राणाकर्णनसोत्सवप्रियतम पान्था ययु- र्मन्दिरम् ॥ ७१ ॥ सन्नम्येव निरन्तर निवमतिमिरैत्राद्यना- लोकनं पन्था पङ्कसमाकुल. कलुषता वारा सदा दुर्दि नम् । एवं यद्यपि दूषणानि तदपि स्वर्भूननोल्लासकृत्संसो- त्पत्तिनिमित्ततैकगुणत. प्रावृट् प्रपेदे यशः ॥ ७२ ॥

दोलाकेलिः

सौन्दर्यमिन्दीवरलोचनाना दोलासु लोलासु यदुल्ललास । यदि प्रसादाल्लभते कवित्वं जानाति तद्वर्णयितुं मनोभू ॥ ७३ ॥ प्रसार्य पादौ विहितस्थितीना दोलासु लोलांशुक पल्लवानाम् । मनोरथानामपि यन्न गम्यं तद्रष्टुमापुः सुदृशा युवान. ॥ ७४ ॥ उन्नम्य दूरं मुहुरानमन्त्यः कान्ताः श्लथीभूतनितम्बबिम्बा । दोलाविलासेन जितश्रमत्वाल्यकर्ष- मापु. पुरुषायितेषु ॥ ७५ ॥ दृशा विदधिरे दिश. कमल राजिनीराजिता कृता हसितरोचिषा हरति चन्द्रकावृथ्य. । अकारि हरिणीदृश. प्रवलदण्डकप्रस्फुरद्रुपुर्विपुलगोचिषा वियति विद्युता विश्रम. ॥ ७६ ॥ प्रत्यासन्नमुखी कगम्बुज- युगप्रेङ्खोलिता प्रेङ्खिकामारुह्ययमुदस्तहारलतिकाव्यावृत्त- तुङ्गस्तनी । दृष्टादृष्टमुखी गतागतवशालोलोलमानांशुका तन्वङ्गी गगने करोति पुरत शातहदं विश्रमम् ॥ ७७ ॥

वर्षावायवः

एते ते दुरतिक्रमक्रममिलद्द्भोर्मिभर्मेच्छिद. कादम्बेन रजोभरेण ककुभो रुन्धन्ति झञ्झानिला । गाढारम्भनिगूढ- नीग्दघटासघट्टनीलीभवद्व्योमक्रोडकटाहपातुकपयोवेणीकण- ग्राहिणः ॥ ७८ ॥ धागधौतं धुनाना शशधग्धवल केसर केतकीना कैलासे किनरीणा चलदलकलतालासयलीला दधानाः । आमूलं मानिनीना मनसि विनिहितं मानमुन्मूल यन्तो वान्त्येते वारिवाहव्यतिकरशिशिरा प्रावृषेण्या. समीगः ॥ ७९ ॥ गोकर्ण गाहमाना' पृथुतरपृषतग्राहिणः शंबरीधानाकर्षन्तो दिगन्तानपि च विदधत कन्दलीसुप्रचा- गन् । एते धावन्ति वार्धश्रवसमुग्धनुर्धारयन्त' समन्तादा- वृण्वन्तोऽभ्रवीथि वनमिव शबरभ्रान्तिभाजोऽम्बुवाहा.॥८०॥

वर्षापथिकाः

उपरि पयोधघमाला दूरे दयिता किमेतदापतितम् । हिमवति दिव्यौषधय कोपाविष्ट फणी शिरसि ॥ ८१ ॥ उपरि घन घनपटल तिर्यग्गिरयोऽपि नर्तितमयूरा । क्षितिरपि कन्दलधवला दृष्टि पथिक. क पातयतु ॥ ८२ ॥ कि गतेन यदि मा न जीवति प्राणिति प्रियतमा तथापि किम् । इत्युदीक्ष्य नवमेघमालिका न प्रयाति पथिकः स्वमन्दिरम् ॥ ८३ ॥ शिखिनि कूजति गर्जति तोयन्द्रे स्फुटति जातिलताकुसुमाकरे । अहह पान्थ न जीवति ते प्रिया नभसि मासि न यासि गृहं यदि ॥ ८४ ॥ १ रसति तरुणीकेशश्यामे पयोभृति निर्भर स्फुटति चपले वारवार क्षणद्युतितैजसि । उपगुरुजनं मन्ये दैन्यात्पराङ्मुख- सुसया निभृतनिभृत मन्दोच्छ्वास तया बत रुद्यते ॥ ८५ ॥ निशीथे लीनाना झटिति तडिता वीक्ष्य विषयं घनानामाभोग रसिकपथिकेनोन्मुखदृशा । न गीतं सोत्कण्ठ न च रुदितमुक्तण्ठतरलं न मुक्ता निःश्वासाः स्फुरदनुमतं किं तु हृदयम् ॥ ८६ ॥ यथा रन्ध्रं व्योमञ्चलजलदधूम. स्थगयति स्फुलिङ्गाना रूप दधति च

१ श्रावणमासे