सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

शरद्वर्णनम्, हेमन्तवर्णनम्
३४५

---

न कमल कमलमभ्यदमद्द्रमसि ॥ ३६ ॥ विगतस्रजजिघस-
मघट्टयत्कलमगोपवधूर्न मृगव्रजम् । श्रुततदीरितकोमल-
गीतकध्वनिमिषेऽनिमिषेक्षणमग्रतः ॥ ३७ ॥ कृतमढ निग-
दन्तं इवाकुलीकृतजगत्त्रयमूर्जमतङ्गजम् । ववुरस्रुक्छद-
गुच्छसुगन्धय. सनतगास्ततगानगिरोऽलिभिः ॥ ३८ ॥ तीक्ष्ण
रविस्तपति नीच इवाचिराढ्यः शृङ्गं रुरुस्त्यजति मित्रमिवा-
कृतज्ञ. । तोयं प्रसीदति सुनेरिव चित्तवृत्तिः कामं दरिद्र
इव शोषमुपैति पङ्क. ॥ ३९ ॥ आसादितप्रकटनर्मलचन्द्र-
हास. प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्त' । उत्खाय गाढ-
तमस घनकालमुग्र रामो दशास्यमिव सम्भृतबन्धुजीवः
॥ ४० ॥ वृद्धाङ्गेनेव विजहौ सरिदुद्धतत्वं वेदान्तिनामिव
मनः शुचि नीरमासीत् । चन्द्रे प्रभा युवतिवक्त्र इवाद्यता-
भूद्विद्रक्वत्वमिव केकिरुत न रेजे ॥ ४१ ॥ मधुमधुरिम-
भङ्गी भेजिरे हसनादास्तुहिनपटललीला लेभिरे वारि-
वाहाः । क्षितिरभवदपङ्का कि च रोलम्बबालावलिकलित-
नलिन्यः शैवलिन्यस्तदासन् ॥ ४२ ॥ स्फुटं स्फुटपलाशवत्सु-
भगभासिचञ्चत्पुटे विपाककपिशीकृत. कलममञ्जरीर्बिभ्रती ।
बभौ दिवि शुकावलि. कुवलयच्छविर्जङ्गमा स्वभावहृदय-
ममा विबुधचापलक्ष्मीमिव ॥ ४३ ॥ अपाकृत्याशेषानपि
च घनजालानि परितस्तमोधूमस्तोमोद्भवमलिनिमानं च
तदनु । शरच्चन्द्रः शिल्पी रतिपतिमुदेऽसौ निजकरैः सुधा-
सदोहादैर्मुवनभवन पाण्डूरयति ॥ ४४ ॥ रम्यं हर्म्यतलं
नवाः सुनयना गुञ्जद्विरेफा लताः प्रोन्मीलन्नवमालतीसुर-
भयो वाता. सचन्द्रा. क्षपाः । यद्येतानि जयन्ति हन्त
परितः शस्त्राण्यमोघानि मे तद्भोः कीदृगसौ विवेकविभवः
कीदृक्प्रबोधोदय. ॥ ४५ ॥ अर्वै सुप्तो निशायाः सरमस-
सुरतायाससन्नश्लथाङ्गः प्रोद्भूतास्रह्वतृष्णो मधुमदविरतौ
हर्म्यपृष्ठे प्रबुद्ध. । संभोगाक्रान्तकान्थाशिथिलभुजलतावर्जितं
कर्करीतो ज्योत्स्नाभिन्नाच्छधारं न पिबति सलिलं शारदं
मन्दपुण्य. ॥ ४६ ॥ चेत कर्षन्ति सप्तच्छदकुसुमरसासार-
सौरभ्यलुब्धभृङ्गीसङ्गीतभङ्गीश्रुतिसुभगदिशो वासस्राः शार-
दीनाः । कि च व्याकोशपङ्केरुहमधुरमुखी सचरच्चञ्चरीक-
श्रेणीवेणीसनाथा रमयति तरुण पद्मिनीमंशुमाली ॥ ४७ ॥

भ्रमरक्रीडा

अलक्षितकुचाभोगं भ्रमन्ती नृत्यभूमिषु । खरेणापि
सरोजाश्री न लक्षयीक्रियते शरै ॥ ४८ ॥ भ्रमात्प्रकीर्णे
श्रमरीषु किविचेलाञ्चले चञ्चललोचनाया । कुचौ
कदाचिज्जघन युवानो विलोक्य साफल्यमवापुरक्ष्णोः
॥ ४९ ॥ परिश्रमन्त्या भ्रमरीविनोदे नितम्बबिम्बाद्विगल-
दुकूलम् । विलोक्य कस्याश्चन कोमलाङ्ग्या. पुभावमन्या
सुदृशो ववाञ्छु. ॥ ५० ॥ यतो यत षट्चरणोऽभिवर्तते
ततस्तत. प्रेरितलोललोचना । विवर्तितभ्रूरियमद्य शिक्षते
भयादकामापि हि दृष्टिविभ्रमम् ॥ ५१ ॥ करौ धुनाना नव-
पल्लवाकृती वृथा कृथा मानिनि मा परिश्रमम् । उपेयुषी
कल्पलताभिशङ्कया कथं न्वितस्त्वत्सतिति षट्पदावलिः ॥ ५२ ॥
चेलाञ्चलेन चलहारलताप्रकाण्डवैणीगुणेन च चलङ्कलथी-
कृतेन । हेलाहितभ्रमरकभ्रममण्डलीभिश्च्छत्रत्रयं रचयतीव
चिर नतभ्रू ॥५३॥ मुक्ते काञ्चनकुण्डले निपतिते माणिक्य-
भूषणमौ कीर्णे केलिमरोरुहे विगलिते मुक्ताकलापे
सति । निःश्वस्याम्बुजलोचनाभ्रमरिकानृत्यावसाने पुन
प्राणेशच्युतिशङ्कयेव हृदये हस्तारविन्दं ददौ ॥ ५४ ॥

शरद्वायवः

वान्ति रात्रौ रतिक्रान्तकामिनीसुहृदोऽनिला. । ललना-
लोलधम्मिल्लमल्लिकामादवासिता ॥ ५५ ॥ वान्ति कहार-
सुभगा. सप्तच्छदसुगन्धय । वाता नवरतम्लानवधू-
गमनमन्थरा. ॥ ५६ ॥

शरत्पथिकः

पद्मानुषङ्ग पथि विस्मरन्त कथावशेषं च पयोदवृन्दे ।
मार्गेषु चन्द्रातपपिच्छिलेषु पदे पदे चस्खलुरध्वनीना
॥ ५७ ॥ इह निचुलनिकुञ्जे वशसभारभाजि स्वपिषि
यदि मुहूर्त्त पश्यसि क्षेत्रमेतत् । इति पथिकमकस्मान्मागं
एवोपविष्ट वदति तरुणकान्तं गोपिका साङ्गमङ्गम् ॥ ५८ ॥

---

हेमन्तवर्णनम्

हेमन्तहिमनिस्यन्दमवलोक्य मनोभवम् । प्रहर्तुं सुश्रुवा
चेतो रवेर्देवो धनूर्दधौ ॥ १ ॥ दुराशेव दरिद्रस्य तृष्णेव
कृपणस्य च । अहो न विरमत्येषा हन्त हेमन्तयामिनी ॥२॥
हेमन्ते बहुदोषाब्धै द्वौ गुणौ सर्वसमतौ । अयत्नशीतलं
वारि सुरतं खेदवर्जितम् ॥ ३ ॥

हेमन्तसमयस्वभावाख्यानम्

हे हेमन्त स्मरिष्यामि त्वय्यतीते गुणद्वयम् । अयत्न-
शीतल वारि निशा च सुरतक्षमा ॥ ४ ॥ हसन्ती वा
हसन्ती वा हसन्ती वामलोचनाम् । हेमन्ते ये न सेवन्ते
ते नूनं दैववञ्चिता ॥ ५ ॥ कामिनो हन्त हेमन्तनिश्शि
शीतज्वरातुरा । जीवन्ति हरिणाक्षीणा वक्षोजाश्लेषरक्षिता
॥ ६ ॥ अद्य शीत वरीवर्ति सरीसर्ति समीरण. ।
अपङ्कीको मरीमर्ति नरीनर्ति कुचोष्मवान् ॥ ७ ॥
हिमघवलदन्तकेशी मन्दद्युतितारका बृहत्तिमिर्रा ।
द्विगुणीभूता रजनी वृद्धेव शनै शनैर्याति ॥ ८ ॥
अम्बरमेष रमण्यै यामिन्यै वासर. प्रेयान् । अधिकं
दढौ निजाङ्गादथ सकुचित स्वयं तस्थौ ॥ ९ ॥
विकमति सूर्ये विकसति मुकुलति चास्तङ्गते तस्मिन् ।
शिशिरे नि म्वकुटुम्ब पङ्कजलीला समुद्वहति ॥ १० ॥

---

४४ सु र भा