सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

संकीर्णप्रकरणम् ३८३

---

मोहात्सत्येनापघतेऽमृतम् ॥ २३६ ॥ बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषमनसूयकम् । दान्तं जितेन्द्रियं चापि शाको न स्पृशते नरम् ॥ २३७ ॥ बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जडं कविम् । दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ २३८ ॥ बुद्धिरूपगुणायुष्मत्पुत्रान्विद्याविशारदान् । प्राप्नुवन्ति नरा. सर्वे सुकृतैः पूर्वजन्मनि ॥ २३९ ॥ बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत । तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥ २४० ॥ दिशो वास. पात्रं करकुहरमेनाः प्रणयिनः समाधानं निद्रा शयनमवनी मूलमशनम् । कदैतत्सम्पूर्णं मम हृदयवृत्तेरभिमतं भविष्यत्यत्युग्रं परमपरितोषोपचितये ॥ २४१ ॥ तप सीमा मुक्ति सकलगुणसीमा वितरण कलासीमा काव्यं जननसुखसीमा सुवदना । भियः सीमा मृत्यु. सुकृतकुलसीमा-श्रितभृतिः क्षुधासीमाञ्चान्तः श्रुतिमुखरसीमा हरिकथा ॥२४२॥ यदा विनाशकालो वै लक्ष्यते दैवनिर्मितः । तदा वै विपरीतेषु मनः प्रकुरुते नरः ॥ २४३ ॥ व्यालाश्रयापि विफलापि सकण्टकापि वक्रापि पङ्किलभवापि दुरासदापि । गन्धेन बन्धुरसि केतकि सर्वजन्तोरेको गुणः खलु निहन्ति समस्तदोषान् ॥ २४४ ॥ प्रेयान्सोऽहं त्वमपि च मम प्रेयसीति प्रवादस्त्वं मे प्राणा अहमपि तवासीति हन्त प्रलापः । त्वं मे ते स्यामहर्माप च यत्तच्च नो साधु राधे व्यवहारे नौ नहि समुचितो युष्मदस्मत्प्रयोगः ॥ २४५ ॥ उत्थिता एव पूज्यन्ते जनाः कार्यार्थिभिर्नरैः । शत्रुवत्पतितं को नु वन्दते मानवं पुनः ॥ २४६ ॥ उत्पततोऽन्तरीक्षं वै गच्छतोऽपि महीतलम् । धावत. पृथिवीं सर्वो नादत्तमुपतिष्ठते ॥२४७॥ उत्पन्नमापदं यस्तु समाधत्ते स बुद्धिमान् । वणिजो भार्यया जारः प्रत्यक्षं निहुतो यथा ॥ २४८ ॥ उपशमफलाद्विद्याबीजात्फलान्तरमिच्छता भवति विकलो यत्प्रारम्भस्तदत्र किमद्भुतम् । नियतविषया ह्येते भावा न यान्ति विपर्ययं जनयति यतः शालेर्बीजं न जातु यवाङ्कुरम् ॥ २४९ ॥ एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् । एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ २५० ॥ एकाकी गृहसत्यक्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः । सोऽपि सवाञ्छते लोके तृष्णाया पश्य कौतुकम् ॥ २५१ ॥ एकाकी निःस्पृहः शान्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः । कदा शंभो भविष्यामि कर्मनिर्मूलनक्षमः ॥२५२॥ द्वाविमौ न विराजते विपरीतेन कर्मणा । गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांश्चैव भिक्षुक ॥२५३॥ आहारयति न स्वस्थो विनिद्रो न प्रबुध्यते । वक्ति न स्वेच्छया किंचित्सेवकः कि तु जीवति ॥ २५४ ॥ आयस तुर्यभागेन व्ययकर्म प्रवर्तयन् । अन्यूनतैलदीपोऽपि चिरं भद्राणि पश्यति ॥ २५५ ॥ आयत्यां गुणदोषज्ञस्तदात्वे क्षिप्रनिश्चयः । अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ २५६ ॥ आयत्या च तदात्वे च यत्स्याद्भावादपेशलम् । तदेव तस्य कुर्वीत न लोकद्विष्टमाचरेत् ॥२५७॥ एतत्कामफल लोके यद्वयोरकचित्तता । अन्यचित्तकृते कामे शवयोरिव सगमः ॥२५८॥ एतस्माद्विरमेन्द्रियार्थगहनादायासकादाश्रय श्रेयोमार्गमशेषदुःखशमनव्यापारदक्षं क्षणात् । आत्मौभावमुपैहि सत्यज निजा कल्लोललोला गतिं मा भूयो भज भङ्गुरा भवरतिं चेतः प्रसीदाधुना ॥ २५९ ॥ धैर्ये हि कार्ये सतत महद्भिः कृच्छ्रेऽपि कष्टेऽप्यतिसकटेऽपि । कृच्छ्राण्यकृच्छ्रेण समुत्तरन्ति धैर्येाच्छ्रिता ये प्रतिपत्तिदक्षाः ॥२६०॥ देहि देहीति जल्पन्ति त्यागिनोऽर्थार्थिनोऽपि च । आलोकयन्ति यावत्स्यादस्ति-नास्तीति न क्वचित् ॥ २६१ ॥ एते सत्पुरुषा. परार्थघटका. स्वार्थं परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोघेन ये । तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय विघ्नन्ति ये ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥ २६२ ॥ देवस्याम्बुसुचश्च नास्ति नियमः कोऽप्यानुकूल्यं प्रति व्यञ्जन् यः प्रियसत्कटं घटयते जन्तोः क्षणादप्रियम् । क्षिप्रं दीर्घनिदाघवासरवियत्सतापनिर्वापणा प्रादुष्कृत्य वनस्पतेः प्रकुरुते विद्युद्विसर्गे च यः ॥ २६३ ॥ देवी श्रीर्जनकआत्मजा दशमुखस्यासीद्गृहे रक्षसो नीता चैव रसातल भगवती वेदत्रयी दानवैः । गन्धर्वस्य मदालसा च तनया पातालकेतुच्छलाद्दैत्येन्द्रोऽपजहार हन्त विषमा वामा विधेर्वृत्तयः ॥२६४॥ किमशक्य बुद्धिमता किमसाध्यं निश्चयं दृढं दधताम् । किमशक्यं प्रियवचसा किमलभ्यमिहोद्यमस्यानाम् ॥ २६५ ॥ गन्धाप्यसौ भुवनविदिता केतकी स्वर्णवर्णा पद्माभ्रान्त्या चपलमधुपः पुष्पमध्ये पपात । अन्धीभूतः कुसुममर्जसा कण्टकैरूनपक्षः स्थातुं गन्तु द्वयमपि सखे नैव शक्तो द्विरेफः ॥ २६६ ॥ गवाथें ब्राह्मणार्थे च स्वाम्यर्थे स्त्रीकृतेऽथ वा । स्थानार्थे यस्त्यजेत्प्राणांस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥ २६७ ॥ गावो गन्धेन पश्यन्ति वेदैर्नैव द्विजातयः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जना ॥ २६८ ॥ त्यागो गुणे गुणशताम्यधिको मतो मे विद्यापि भूषयति तं यदि किं ब्रवीमि । शौर्ये च नाम यदि तत्र नमोऽस्तु तस्मै तच्च त्रयं न च यदीर्घ्यति चित्रमेतत् ॥ २६९ ॥ त्याज्यं सुखं विषयसङ्गमजन्म पुंसा दुःखोपसृष्टमिति मूर्ख विचारणैषा । व्रीहीञ्जिहासति सितोत्तम-तण्डुलाढ्यान्को नाम मोस्तुवकणोपहितानितीर्था ॥२७०॥ दुर्गे त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षासि योधा धनदाच्च वित्तम् । शास्त्रं च यस्योशनसा प्रणीत स रावणो दैववशाद्विपन्नः