सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

संकीर्णप्रकरणम् ३८९

विपश्विताम् ॥ ४६६ ॥ प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो
निर्धनोऽपि वा । सर्व. कालवशं याति शुभाशुभसमन्वित
॥ ४६७ ॥ यदा शरीरस्य शरीरिणश्च पृथक्त्वमेकान्तत
एव भावि । आहारयोगेण वियुज्यमान परण को नाम
भवेद्विषादी ॥ ४६८ ॥ मधुरेणदृशा मानं मधुरेण
सुगन्धिना । सहकारोद्भवेनैव शब्दशेषं करिष्यति
॥ ४६९ ॥ तद्भावभावनिरता तत्संयोगपरायणा । तमेव
भूयो भर्तारं सा प्रेत्याप्यनुगच्छति ॥ ४७० ॥
मूर्खश्चिरायुर्जातोऽपि तस्माज्जातमृतो वर. । मृत स
चाल्पदु खाय यावज्जीव जडो दहेत् ॥ ४७१ ॥ प्राकृतो
हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति । वने काक
इवा बुद्धिर्वाशमानो निरर्थकम् ॥ ४७२ ॥ यस्मिन्यथा
वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिन्तथा वर्तितव्य स धर्मः। मायाचारो
मायया बाधितव्य साध्याचार. साधुना प्रत्युपेयः
॥ ४७३ ॥ मयास्योपकृतं पूर्वं ममाप्येष करिष्यति । इति
य. क्रियते सधि प्रतीकार स उच्यते ॥ ४७४ ॥
युगान्ते चलते मेरु कल्पान्ते सप्त सागरा । साधव.
प्रतिपन्नार्थान्न चलन्ति कदाचन ॥ ४७५ ॥ भवने सुहृदो
यस्य समागच्छन्ति नित्यश । चित्ते च सौख्येन न
किंचित्सदृशं भुवि ॥ ४७६ ॥ वणिक्प्रमादी भृतकश्च
मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी । वराङ्गना
चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते
॥ ४७७ ॥ चितासहस्त्रेषु च तेषु मध्ये चिताश्रतस्त्रोऽप्यसि-
धारतुल्या । नीचापमानं क्षुधितं कलत्रे भार्या विरक्ता
सहजोपरोधः ॥ ४७८ ॥ कान्तावियोगः स्वजनापमान
ऋणस्य शेष. कुजनस्य सेवा । दारिद्यभावाद्दिमुखाश्च मित्रा
विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः ॥ ४७९ ॥ यदा न योगोप-
चितासु चेतो मायासु मिक्षुस्य विषञ्जतेऽङ्ग । अनन्यहेतु-
त्थव मे गतिः स्यादातत्यनिको यत्र न मृत्युहासः ॥ ४८० ॥
गृहेश्वरी सद्गुणभूषिता शुभां पङ्ग्वन्धयोगेन पति समेताम् ।
न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स कि पुमान्न पुमान्मे मृतोऽस्ति
॥ ४८१ ॥ योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेषु
मूढः ॥ प्रलोभितात्मा क्षुपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टि.
॥ ४८२ ॥ एकान्तशीलस्य दृढव्रतस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनि-
वर्तकस्य । अध्यात्मयोगे गतमानसस्य गोक्षो ध्रुवं नित्यमहिं-
सकस्य ॥ ४८३ ॥ न शब्दशास्त्रे निरतस्य मोक्षो न वर्णराङ्गे
निरतस्य चैव । न भोजनाच्छादनतत्परस्य न लोकचित्तग्रहणे
रतस्य ॥ ४८४ ॥ बालातप प्रेतधूमः स्त्री वृद्धा तरुणं दधि ।
आयुष्कामो न सेवेत तथा समार्जनी रज. ॥ ४८५ ॥
नाश्नन्ति पितरो देवा क्षुद्रस्य वृषलीफ्तेः । भा
नाश्नन्ति यस्य चोपपतिर्गृहे ॥ ४८६ ॥ सङ्गं त्यजेत मिथुन-
व्रतिना मुमुक्षु सर्वात्मना न विसृजेद्वहिरिन्द्रियाणि ।
एकश्चरन्न्रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्गतिषु साधुषु
चैत्यसङ्ग. ॥ ४८७ ॥ धर्म. प्रव्रजितस्तप प्रचलितं सत्य च
दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जन. कपटिनो लौल्ये स्थिता
ब्राह्मणा. । मर्त्याः स्त्रीवशगा. स्त्रियश्च चपला नीचा जना
उन्नता हा कष्ट खलु जीवितं कलियुगे धन्या जना ये
स्मृता ॥ ४८८ ॥ यस्मिन्यदा पुष्कटनाममायया दुरन्तया
स्पृष्टधियः पृथग्दृश. । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपा
न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८९ ॥ यो धर्मशीलो
जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी ॥ स्वदारतुष्टः
परदारवर्जितो न तस्य लोके भयमस्ति किचित् ॥ ४९० ॥
अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।
सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत भूय. परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः
॥ ४९१ ॥ भय प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद्गत. स आस्ते सह
षट्सपत्नः । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रमः कि नु
करोत्यवद्यम् ॥ ४९२ ॥ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते
तत्र देवता. । यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः
क्रिया. ॥ ४९३ ॥ पुनर्विचं पुनर्मित्रं पुनर्भार्या पुनर्मही ।
एतत्सर्वं पुनर्लभ्य न शरीर पुन. पुन. ॥ ४९४ ॥
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे । कृतमेवास्य
जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ४९५ ॥ ममत्वं हि न
कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा । पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये
राजधर्म हि तं विदुः ॥ ४९६ ॥ प्रज्ञावास्तेव पुरुषः
संयुक्तः परया धिया । उदयास्तमनज्ञो हि न हृष्यति न
शोचति ॥ ४९७ ॥ यस्य पुत्रो वशीभूतो भार्या
छन्दानुगामिनी । विभवे यश्च सतुष्टस्तस्य स्वर्ग इहैव हि
॥ ४९८ ॥ भोक्तुं पुरुषकारेण दुष्टस्त्रियमिव श्रियम् ।
व्यवसायं सदैवेच्छेन्न हि क्लीबवदाचरेत् ॥ ४९९ ॥ मार्दवं
सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृति. । आयुष्याणि बुधा
प्राहुर्भिन्नाणा चापि मानना ॥ ५०० ॥ पुन्नाम्नो
नरकाद्यस्मात्त्रायते पितर सुत. । .तस्मात्पुत्र इति प्रोक्त.
स्वयमेव स्वयम्भुना ॥ ५०१ ॥ यस्य भार्या गृहे नास्ति
साध्वी च प्रियवादिनी । अरण्यं तेन गन्तव्यं यथारण्यं
तथा गृहम् ॥ ५०२ ॥ भस्मना शुध्यते कास्यं ताम्रमम्लेन
शुध्यति । रजसा शुध्यते नारी नदी वेगेन शुध्यति ॥५०३॥
मा वन छिन्धि सव्याघ्र मा व्याघ्रा नीनशन् वनात् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ ५०४ ॥
यत्क्रोधनो यजति यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति ।