द्वितीयं सामान्यप्रकरणम्

---

सुभाषितप्रशंसा

भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाणभारती । तस्याद्धि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम् ॥ १ ॥

सुभाषितेन गीतेन युवतीनां च लीलया । मनो न भिद्यते यस्य स योगी अथवा पशुः ॥ २ ॥

सुभाषितमयैर्द्रव्यैः संग्रहं न करोति यः । सोऽपि प्रेस्तावयज्ञेषु का प्रदास्यति दक्षिणाम् ॥ ३ ॥

संसारकटुवृक्षस्य द्वे फले ह्यमृतोपमे । सुभाषितरसास्वादः संगतिः सुजने जने ॥ ४ ॥

सुभाषितरसास्वादबद्धरोमाञ्चकञ्चुकाः । विनापि कामिनीसङ्गं कवयः सुखमासते ॥ ५ ॥

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् । मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ॥ ६ ॥

धर्मो यशो नयो दाक्ष्यं मनोहारि सुभाषितम् । इत्यादिगुणरत्नानां संग्रही नावसीदति ॥ ७ ॥

संगीतपि साहित्यं सरस्वत्याः स्तनद्वयम् । एकमापातमधुरमन्यदालोचनामृतम् ॥ ८ ॥

शिशुर्वेत्ति पशुर्वेत्ति वेत्ति गानरसं फणी । साहित्यरसमाधुर्यं शंकगे वेत्ति वा न वा ॥ ९ ॥

द्राक्षा म्लानमुखी जाता शर्करा चाश्मतां गता । सुभाषितरसस्याग्रे सुधा भीता दिवं गता ॥ १० ॥

संसदि तदेव भूषणमुपकारकमेव धनं मुख्यम् । सूक्तं दधति सुवर्णं कल्याणमनर्घमिह धन्याः ॥ ११ ॥

कथमहि मनुष्यजन्म संप्रविशति सदसि विबुधगणितायाम् । येन न सुभाषितमृतमाह्लादि निपीतमातृप्तेः ॥ १२ ॥

अंकलितशब्दालंकृति-रनुकूला स्खलितपदन्निवेशापि । अभिसारिकेव रमयति सूक्तिः सोत्कंपशृङ्गारा ॥ १३ ॥

आस्वादितदयिताधरसुधारसस्येव सूक्तयो मधुराः । अकलितरसालमुकुलो न कोकिलः कैर्मुहुर्व्यथति ॥ १४ ॥

अवसरपठितं सर्वं सुभाषितत्वं प्रयात्यसूक्तमपि । क्षुधि कदर्शनमपि नितरां भोक्तुः संपद्यते स्वादु ॥ १५ ॥

यस्य वक्त्रकुहरे सुभाषितं नास्ति नाप्यवसरे प्रजलपति । आगतः सदसि धीमतामसौ लेप्यनिर्मित इवावभासते ॥ १६ ॥

सुभाषितं हारि विशल्यधोगलान्न दुर्जनस्यार्करिपोरिवामृतम् । तदेव धत्ते हृदयेन सज्जनो हरिमहॉरलमियातिनिर्मलम् ॥ १७ ॥

नायं प्रयाति विकृतिं विरसो न यः स्यान्न क्षीयते बहुजनैर्नितरां निपीतः । जाड्यं निहन्ति रुचिमेति करोति तृप्तिं नूनं सुभाषितरसोऽन्यर सातिशायी ॥ १८ ॥

धन्याः शुचीनि सुरभीणि गुणोम्भितानि वाग्विदूषः स्ववदनोपवनोद्गतायः । उधृत्य सूक्तिकुसुमानि सतां विविक्तवर्णानि कर्णपुलिनेष्ववतंसयन्ति ॥ १९ ॥

किं हारैः किमु कङ्कणैः किमसमैः कर्णावतंसैरलं केयूरैर्मणिकुण्डलैरलमलं साडम्बरैरम्बरैः । पुसामेकसखण्डितं पुनरिदं मन्यामहे मण्डनं यन्निष्पीडितपंवर्णा-मृतकरस्येन्दोपमाः सूक्तयः ॥ २० ॥

खिन्नं चापि सुभाषितेन रमते स्वीयं मनः सर्वदा श्रुत्वान्यस्य सुभाषितं खलु मनः श्रोतुं पुनर्वाञ्छति । अज्ञानज्ञानवतोऽप्यनेन हि वशीकर्तुं समर्थो भवेत्कर्तव्यो हि सुभाषितस्य मनुजैरावश्यकः संग्रहः ॥ २१ ॥

सुव्याहृतानि धीराणां फलतः परिचिन्त्य य । अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥ २२ ॥

सुव्याहृतानि सूक्तानि सुकृतानि ततस्ततः । सचिन्वन् धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा ॥ २३ ॥

---

विद्याप्रशंसा

अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति । व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति संचयात् ॥ १ ॥

अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् । सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ २ ॥

सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यमाहुरनुत्तमम् । अहार्यत्वादनर्घ्यत्वादक्षयत्वाच्च सर्वदा ॥ ३ ॥

हर्तुर्न गोचरं याति दत्ता भवति विस्तृता । कल्पान्तेऽपि न या नश्येत्किमन्यद्विद्यया समम् ॥ ४ ॥

ज्ञातिभिर्विभज्यैते नैव चोरेणापि न नीयते । दाने नैव क्षयं याति विद्यारत्नं

---

[पादटिप्पण्यः / Footnotes]

वामभागटिप्पणी (Left Column Notes):

• १ प्रसङ्ग
• २ न नश्यति
• ३ पाषाणताम्
• ४ काञ्चनम्, पक्षे, - सुवृत्तदैर्घ्यकम्
• ५ पण्डितपूर्णाय व्युत्पत्यार्या च
• ६ न कलिता शब्दस्यालकृतिर्यया अनुप्रामादिशब्दालकृतिशून्येष्यर्थ, पक्षे, -अकलित शब्दो यथैतादृग्यलंकृतिभूषणं यस्या सशब्दभूषणव स्वेडन्यस्य ज्ञानं भविष्यतीति धियेति भाव
• ७ द्रुत रमप्रलायिका, पक्षे,-नायकुचित्तानुकूल्यवती
• ८ कूटपदाना म्रथनं यत्र, पक्षे, -स्थानादन्यत्र पतनं यथा स्यात्तथा चर। विन्यासो यस्या
• ९ सुभाषितम्, पक्षे,-शोभनोक्तिमती
• १० उत्कृष्टाऽऽलिङ्गनारसवती, पक्षे,-अहमस्याय ममेति रतिपरिपोषवती
• ११ मधुरम्
• १२ वदति

दक्षिणभागटिप्पणी (Right Column Notes):

• १ बिले
• २ पङ्करचित
• ३ राहो
• ४ कौस्तुभमणि
• ५ धिक्कारम्
• ६ मान्यम्
• ७ अन्यरसानतिक्रम्य वर्तत इत्यर्थ
• ८ कर्णेभूषणैः
• ९ कान्तिभि
• १० पूर्ण
• ११ किरणा
• १२ नामत्युत्तम यस्यात्
• १३ विभज्यते