काव्यप्रशंसा ३१

---

यदसेवनीयमसताममृतप्रायं सुवर्णविन्यासम् । सुरसार्थमयं काव्यं त्रिविष्टप वा समं विद्म. ॥ २२ ॥

सत्कविरमनाशी-र्निंस्तुषतरशब्दशालिपाकेन । तृप्तो दयिताधरमपि नाद्रियते का सुधा दासी ॥ २३ ॥

काव्यस्याक्षरमैत्रीर्भाजो न च कर्कशा न च ग्रन्थ्याः । शब्दा अपि पुरुषा अपि सौध एवार्थबोधाय ॥ २४ ॥

अन्तर्गूढानिधानव्यञ्जयतः प्रसद्-रहितस्य । सधर्मस्य नदस्य च न रसैः प्रीत्यै रसज्ञानाम् ॥ २५ ॥

आन्तरमिव बहिरिव हि व्यञ्जयितु रसमशेषत. सततम् । असती सत्कविसूक्तिः काचघटीति त्रय वेद ॥ २६ ॥

न ब्रह्मविद्या न च राज्यलक्ष्मीस्तथा यथेय कविता कवीनाम् । लोकोत्तरे पुसि निवेश्यमाना पुत्रीव हर्ष हृदये करोति ॥ २७ ॥

अनभ्रवृष्टिः श्रवणामृतस्य सरस्वतीविभ्रम-जन्मभूमिः । वैदर्भरीति. कृतिनामुदेति सौभाग्यलाभप्रति-भूः पदानाम् ॥ २८ ॥

सहोदरा. कुङ्कुमकेसराणा भवन्ति नून कविताविलासा । न शारदादेशमपास्य दृष्टस्तेषा यद-न्यत्र मया प्ररोहः ॥ २९ ॥

नमो नम. काव्यरसाय तस्मै निषिक्तमन्त. पृषतापि यस्य । सुवर्णता वक्रमुपैति सार्थोर्द्ध-वर्णता याति च दुर्जनस्य ॥३०॥

अर्थो गिरमपिहित पिहितश्च कश्चित्सौभाग्यमेति मरहट्टवधूकुचाम । नान्ध्रीपयोधर इवा-तितरा प्रकाशो नो गुर्जरोस्तन इवातितरा निगूढः ॥ ३१ ॥

रे रे खला. शृणुत मद्वचन समस्ताः स्वर्गे सुधास्ति सुलभा न तु सा भवद्भिः । कुर्मस्तदत्र भवतामुपकारकारि काव्यामृत पिबत तत्परमादरेण ॥ ३२ ॥

वाणी ममैव सरसा यदि रञ्जयित्री न प्रार्थये रसविदामवधानदानम् । सायंतनेषु मकरन्दवतीषु भृङ्गाः कि मल्लिकासु परैमन्त्रणमारभन्ते ॥ ३३ ॥

आख्यातनामवचनाचतुरस्रसन्धिसद्भावललितगुण सरस सुवृत्तम् । आसेदुषामपि दिं कविपुङ्गवाना तिष्ठत्य-खण्डमिह काव्यमय शरीरम् ॥ ३४ ॥

सरसपरिषत्कर्णश्राव्यं कवित्वरसायनं विरसमनसा नेतुं नेहामहे श्रवणान्तिकम् । मृगमदरस बिम्बोष्ठीना कठोरकुचोचितं जघननकटे क्लिन्ने लिम्पेज्जन्महिषस्य क ॥ ३५॥

अमृतजलधे. पाय पाय पयासि पयोधर. किरति करकास्ताराकारा यदि स्फटिकावना । तदिह तुलनामानीयन्ते क्षण कठिना पुन सततममृतस्यन्दोद्वारा गिर प्रैतिभावताम् ॥३६॥

प्रयच्छति चमत्कृति विरचनाविधौ चेतस. सभासु पठितो भवत्यसमसाधुवादासये । प्रथामुप-गतस्तनोत्यतितरामुदार यशो न पुष्यति मनोरथ कमिव काव्यचिन्तामणि. ॥ ३७ ॥

समुल्लसति वाचा सरसमधु-निष्यन्दलहरी समुन्मेषद्रेषी सकलरसपोषोपजनकः। न केषा-माधत्ते मनसि परितोष नवनवैर्विलासैरून्मीलद्विकचितमधूली-परिमलः ॥ ३८ ॥

यथा यूनस्तद्वत्परमरमणीयापि रमणी कुमाराणामन्त.करणहरण नैव कुरुते । मदुक्तिश्चेदन्तर्मद्-यति सुधीभूय सुधिया किमस्या नाम स्यादरसपुरुषा-नादरभरै. ॥ ३९ ॥

परिच्छिन्नस्वादोऽमृतगुडमधुक्षौद्रपयसा कदाचिच्याभ्यासाद्भजति ननु वैरस्यमधिकम् । प्रियाबिम्बोष्ठे वा रुचिरकविवाक्येऽप्यनवधिर्नवानन्दः कोऽपि स्फुरति तु रसोऽसौ निरुपमः ॥ ४० ॥

प्रैसत्तेयः पात्र तिलकयति यं सूक्तिरचना य आद्यः स्वादूना श्रुतिचुलुकलेहेन मधुना । यदात्मानो विद्याः परिणमति यश्चार्थवपुषा स गुम्फो वाणीना कविबृषनिशेव्यो विजयते ॥ ४१ ॥

सदा मध्ये यासामियमृतनिष्यन्दसरसा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गी परिमलम् । प्रसाद ता एता धनपरिचिताः केन महता महाकाव्यव्योम्नि स्फुरितमधुरा यान्तु रुच्यः ॥ ४२ ॥

नव व्याकरणङ्गमेति पितरं न भ्रातर नार्किर्कं दूरात्सकुचि-तेव गच्छति पुनश्चाण्डालवच्छान्दसात् । मीमांसानिपुणं नपुसकमिति ज्ञात्वा निगस्त्यादरा काव्यालकरणङ्गमयेत्य कविता-कान्ता वृणीते स्वयम् ॥ ४३ ॥

रम्यार्थोक्तिनतूज्ज्वला रसमयप्राणा गुणोल्लासिनी चेतोरञ्जरीतिवृत्ति कवितापाकं वयो बिभ्रती । भावालकरणोचितागमवती सर्वत्र निर्दोष-ताशय्यार्मेङ्क्षति कामिनीव कविता कस्यापि पुण्यात्मनः ॥ ४४ ॥

निर्ह्रादं क्रकचक्षतै. किरति किं कर्णामृतं वल्लकी कि वा मुञ्चति मालती परिमलं पाषाणनिष्पेषणैः । इत्थं तारसर्कर्काशा धियमसौ जल्पोर्विकाल्याकुलैराकूटं कमनीय-कान्तिदमिरंतं कार्य कथ स्पन्दते ॥ ४५ ॥

यन्नाकृष्टसुवर्ण-सूत्रमिव यत्पद्यं सुमेरोस्तटादुन्मीलत्कुरुविन्दकन्दल इव स्वच्छः पदार्थस्तु यः । यत्राप्युल्लसदशुकान्तरलसत्कान्ता-कुचान्तोपमं व्यङ्ग्यं यत्तदहो कवित्वमपरं वाग्देवतोपप्लवः ॥ ४६ ॥

गुम्फ. पङ्कजकुड्मलद्युतिरुरस्तत्केसरोल्लासवानर्थो-ऽप्यन्तरसौरभप्रतितिभ व्यङ्ग्य चमत्कारि यत् । द्वित्रैर्यद्रसिकै-

---

पाद-टिप्पणी (Footnotes)

पाद-टिप्पणी (१–१९)	पाद-टिप्पणी
१ सहृदयभिन्नानाम्; पक्षे,-पापवताम	१ विदुषाम्
२ अमृततुल्यम्, पक्षे,-अमृतबहुलम्.	२ मुरवल्ली
३ शोभनाक्षराणा विन्यासो ग्रथन यत्र, पक्षे-सुवर्णमयम्	३ आनन्दस्य
४ शोभनरसार्थप्रचुरम्, पक्षे,-देवसमूहबहुलम्	४ गच्छति.
५ प्रस्फोटनम्
६ निर्दोष
७ निर्दोषकव्यास्वादेनेत्यर्थ
८ एकवर्गघटितत्वादिरूपा
९ श्रुतिकटुक, पक्षे,-क्रूरतया
१० अविंदग्धप्रयुक्ता , पक्षे,-ग्राममात्रवासिन
११ व्याकरणसिद्धा , पक्षे,-निर्मलमतय..
१२ अभ्यन्तरे गूढस्थितान्, पक्षे,-अभ्यन्तरे निलीनान्
१३ प्रतिपाद्यविषयान्, पक्षे,-पदार्थान्
१४ व्यञ्जनाविधयानकुर्वतः; पक्षे,-अप्रकटयत .
१५ प्रसादेन काव्यगुणेन रहितस्य, पक्षे,-निर्मलतया रहितस्य
१६ काव्यस्य
१७ शृङ्गारादि., पक्षे,-जलम्.
१८ काश्मीरदेशम्.
१९ अन्येषामभिमतम्; अन्यै सह विचारविनिमयो वा.