भारतकोश
सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 48, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 48

सामान्यकविप्रशंसा ३३


॥ २२ ॥ अवयः केवलकवयः कीरा स्यु. केवल धीराः।
वीराः पण्डितकवयस्तानवमन्ता तु केवल गवय ॥ २३ ॥
अहमपि परेऽपि कवयस्तथापि परमन्तर परिज्ञेयम्। ऐक्य
रलयोरपि यदि तत्कि करभायते कलमः ॥ २४ ॥ दिवम-
प्युपय[ातानामा]कल्पमनल्पगुणगणा येषाम्। रमयन्ति जग-
न्ति गिर कथमिव कवयो न ते वन्द्या ॥ २५ ॥ यास्यति
सज्जनहस्त रमयिष्यति त भवेच्च निर्दोषा। उत्पादितयापि
कविस्ताम्यति कथया दुहित्रेव ॥ २६ ॥ शीलाविज्जामारुला-
मोरिकाद्याः काव्य कर्तु सन्तु विज्ञा. स्त्रियोऽपि। विद्या वेत्तु
वादिनो निर्विजेतु दातु वक्तु यः प्रवीणः स वन्द्यः ॥ २७ ॥
सहृदया. कविगुम्फनिकासु ये कतिपया त इमे न
विशृङ्खला.। रसमयीषु लतास्विव षट्पदा हृदयसारजुषो न
मुखस्पृश. ॥ २८ ॥ लङ्कापते. संकुचित यशो यद्यत्कीर्तिपात्र
रघुराजपुत्र.। स सर्व एर्वाादिकवे. प्रभावो न कोपनीया
कवयः क्षितीन्द्रै ॥ २९ ॥ जयन्ति ते पञ्चमनादमित्र-
चित्रोक्तिसद्धर्मविभूषणेषु। सरस्वती यद्वदनेषु नित्यमाभाति
वीणामिव वादयन्ती ॥ ३० ॥ कुण्ठत्वमायाति गुण कवीना
साहित्यविद्याश्रमवर्जितेषु। कुर्यादनाद्रेषु किमङ्गनाना केशेषु
कृष्णागुरुधूपवासः ॥ ३१ ॥ महीपते. सन्ति न यस्य
पार्श्वे कवीश्वरास्तस्य कुतो यशांसि। भूपाः कियन्तो न
बभूवुरुर्व्या नामापि जानाति न कोऽपि तेषाम् ॥ ३२ ॥
किं चारुचारित्रविलासशून्या. कुर्वन्ति भूपा. कविसंग्रहेण।
किं जातु गुञ्जाफलभूषणाना सुवर्णकारेण वनेचराणाम्
॥३३॥ प्रतीयमान पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवी-
नाम्। यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तमाभाति लावण्यमिवाङ्गना-
याः ॥ ३४ ॥ कवेरभिप्रायमशब्दगोचर स्फुरन्तमात्रेषु पदेषु
केवलम्। वदद्भिरङ्गै. कृतरोमविक्रियैर्जनस्य तूष्णींभवतो-
ऽयमञ्जलि. ॥ ३५ ॥ स्वप्रज्ञया कुञ्चिकयेव कच्चित्सारस्वत
वक्रिमभङ्गिभाजम्। कवीश्वर. कोऽपि पदार्थकोशमुद्भाव्य
विश्वामरण करोति ॥ ३६ ॥ तर्केषु कर्कशतराः स्युरथापि
पुंसा काले भवन्ति मृदव. कवितासु वाच.। दैत्येन्द्रशैलकु-
लिश दयिताकपोले नाथस्य कोमलमुदाहरण नख नः॥ ३७॥
ख्याता नराधिपतय. कविसंश्रयेण राजाश्रयेण च गता.
कवय. प्रसिद्धीम्। राज्ञा समोऽस्ति न कवे. परमोपकारी
राज्ञो न चास्ति कविना सदृशः सहायः ॥ ३८ ॥ तेऽनन्त-
वाङ्मयमहाणर्वहृष्टपाराः सायात्रिका इव महाकवयो जय-
न्ति। यत्सूक्तिपेलवलवङ्गलवैरवेमि सन्त. सद् सु वदनान्ध-
धिवासयन्ति ॥ ३९ ॥ त्रैलोक्यभूषणमणिर्गुणवर्गबन्धुरेक-
श्चकास्ति कविता सविता द्वितीय । शसन्ति यस्य महिमा-
तिशय शिरोभिः पादग्रह विदधत. पृथिवीभृतोऽपि ॥ ४० ॥
शब्दार्थमात्रमपि ये न विदन्ति तेऽपि या मूर्च्छनामिव मृगा.
श्रवणै पिबन्त.। सरुद्धसर्वकरणप्रसरा भवन्ति चित्रस्थिता
इव कवीन्द्रगिर नुमस्ताम् ॥ ४१ ॥ स्फारेण सौरभभरेण
किमेणनाभेस्तद्दानसारमपि सारमसारमेव। म्रक्सौमनस्यपि न
पुष्यति सौमनस्य प्रस्यन्दते यदि मधुद्रवमुक्तिदेवी ॥ ४२ ॥
अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलासै. स्वकीयै परभणितिषु तृप्ति
यान्ति सन्त. कियन्न.। निजघनमकरन्दस्यन्दपूर्णांलवालः
कलगसलिलमेक नेहते कि रसाल. ॥ ४३ ॥ पदव्यक्तिव्यक्ती-
कृतसहृदयानन्दसरणी कवीना काव्ये न स्फुरति बुधमात्रस्य
धिषणा। नवक्रीडावेशव्यसनपिशुनो य. कुलवधूकटाक्षाणा
पन्था स खलु गणिकानामविषयः ॥ ४४ ॥ अय मे
वाग्गुम्फो विपदपदवैदग्ध्यमधुर स्फुरद्बन्धो वन्ध्यो जडहृदि
कृतार्थः कविहृदि । कटाक्षो वामाक्ष्या दरदलितनेत्रान्त-
गलितः किशोरे नि.सार. स तु किमपि यून स्थगयति ॥४५॥
मदुक्तिश्वेद्दन्तैर्मदयति सुधीभूय सुधियः किमस्या नाम
स्यादैरसपुरुषानादरभरै । यथा यूनस्तद्वत्परमरमणीयापि रमणी
कुमाराणामन्त.करणहरण नैव कुरुते ॥ ४६ ॥ मुजतरु-
वनच्छाया येषा निषेव्य महौजसा जलधिरशना मेदिन्यासी-
दसावकुतोभया। स्मृतिमापि न ते यान्ति क्ष्मापा विना यद-
नुग्रह प्रकृतिमहते कुर्मस्तस्मै नम कविकर्मणे ॥ ४७ ॥
यदि प्रभुरुदारधी सुरसकाव्यकौतूहलस्तथैव च सभासदाः
सदसि तद्गुणग्राहिण । सुवर्णसदलकृतिर्भवति तत्र नृत्योद्यता
मदीयरसनापटी रसघटीयमानन्दभू ॥ ४८ ॥ वदन्तु क॑ति-
चिद्घोताल्खफछठेते वर्णान्छठ. घट. पट इतींतरे पटु रतन्तु
वाक्पाटवात्। वय बकुलमञजरीगलदमन्दमाध्वीझरीधुरीण-
पद्तीतिभिर्भणितिभि. प्रमोदास्महे ॥ ४९ ॥ हे राजानस्त्यजत
सुकविप्रेमबन्धे विरोध शुद्धा कीर्ति. स्फुरति भवता नूनमेत-
त्प्रसादात्। तुष्टैर्बद्ध तदलघु रघुस्वामिन. सच्चरित्र कुद्वैर्नींत-
स्त्रिभुवनजयी हास्यमार्गं दशास्यः ॥ ५० ॥ अर्थान्केचिदु-
पासते कृपणवत्केचित्त्वलकुर्वते वेश्यावत्खलु धातुवादिन
इवोद्बध्नन्ति केचिद्रसान्। अर्थालंकृतिसंद्रैर्सेद्रवमुचा वाचा
प्रशस्तिस्पृशा कर्तारः कवयो भवन्ति कतिचित्पुण्यैरगण्यैरिह
॥ ५१ ॥ मन्दं निक्षिपते पदैानि परित. शब्दै समुद्दीक्षते


१ वाल्मीके २ 'चावी'इति लोके
५ सुरभा

१ कविता २ तोषयति ३ नीरम ४ शोभनान्यक्षराणि, पक्षे,-
हेम ५ काव्यरम, पक्षे,-उदकम् ६ वैयाकरणा ७ नैयायिका
८ द्रव्यम्, पक्षे,-काव्यार्थान् ९ भूषणानि, पक्षे,-काव्यालकरणानि
१० पारद, पक्षे,-काव्यरस ११ सुप्तिङन्तादानि, पक्षे,-पादविक्षेपे
चरणान् १२ शब्द शुद्धो वापशब्दो वेति सम्यग्विचारयति, पक्षे,-
ध्वनिमाकर्णयति