सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

५६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

---

अहो बत खल. पुण्यैर्मूर्खोऽप्यश्रुतपण्डितः । स्वगुणोदीरणे शेषः परनिन्दासु वाक्पतिः ॥ ८० ॥ खलः सुजनपैशुन्ये सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमाल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥८१॥ स साधुवादे मूर्खस्य मात्सर्यगलरोगिणः । जिह्वा कङ्कमुखेनापि कृष्टा नैव प्रवर्तते ॥ ८२ ॥ मायामय. प्रकृत्यैव रागद्वेषमदाकुलः । महतामपि मोहाय संसार इव दुर्जनः ॥ ८३ ॥ खचित्रमपि मायावी रचयत्येव लीलया । लघुश्च महता मध्ये तस्मात्खल इति स्मृतः ॥ ८४ ॥ खलेन धनमत्तेन नीचेन प्रभविष्णुना । पिशुनेन पदस्थेन हा प्रजे क्व गमिष्यसि ॥ ८५ ॥ ये श्रम हर्तुमीहन्ते महता चिरसम्भृतम् । वन्द्यास्तेऽसरलात्मानो दुर्जनाः सज्जना इव ॥ ८६ ॥ अहो कुटिलबुद्धीना दुर्ग्राह्यमसता मनः । अन्यद्वचसि कण्ठेऽन्यदन्यदोषपुटे स्थितम् ॥ ८७ ॥ खलेषु सत्सु निर्याता वयमर्जयितु गुणान् । इय सा तस्करग्रामे रत्नक्रयविडम्बना ॥८८॥ वर्धते स्पर्धयेवोभौ संपदा शतशाखया । अङ्कुरोऽवैस्करोद्भूतः पुरुषश्चाकुलोद्भवः ॥ ८९ ॥ यत्स्मृत्वैव परा यान्ति सन्तः संतापसंततिम् । तदसन्तो हसन्तोऽपि हेलयैव हि कुर्वते ॥ ९० ॥ गुणदोषवावशाखज्ञ. कथ विभजते जनः । किमन्धस्याधिकारोऽस्ति रूपभेदोपलब्धिषु ॥ ९१ ॥ प्राय प्रकाशिता याति मलिन. साधुबाधया । नाग्रसिष्यच्चेदर्क कोऽज्ञास्यत्सिंहिकासुतम् ॥ ९२ ॥ प्रागः परोपतापाय दुर्जन. सतततोद्यतः । अवश्यकरणीयत्वान्न कारणमपेक्षते ॥ ९३ ॥ यथा गजपतिः श्रान्तश्छायार्थी वृक्षमाश्रितः । विश्रम्यं त द्रुम हन्ति तथा नीचः स्वमाश्रयम् ॥ ९४ ॥ चारुता परदारार्थ धन लोकोपतापये । प्रभुत्व साधुनाशाय खले खलतरा गुणाः ॥ ९५ ॥ परोपकारविज्ञानमात्रलाभोपजीविनाम् । दर्शनानामिव धूर्ताना जालाय गुणसग्रहः ॥ ९६ ॥ करोति पूज्यमानोऽपि लोकव्यसनदीक्षितः । दर्शने दर्शने त्रासं गृहाहिरिव दुर्जनः ॥ ९७ ॥ सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव । नास्तिकोऽपि ह्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः ॥ ९८ ॥ येषा प्राणिवधः क्रीडा नर्म मर्मच्छिदो गिरः । कार्य परोपतापित्व ते मृत्योरपि मृत्यव ॥ ९९ ॥ न तथैच्छन्त्यकल्याणा. परेषा वेदितु गुणान् । यथैषा ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्य पापचेतसः ॥ १०० ॥ अतो हास्यतर लोके किचिदन्यन्न विद्यते । यत्र दुर्जन इत्याह दुर्जनः सज्जन जनम् ॥ १०१ ॥ अपकारमसंप्राप्य तुष्येत्साधुरसाधुतः । नैष लाभो भुजङ्गेन वेष्टितो यन्न दृश्यते ॥ १०२ ॥ लुब्धः स्तब्धोऽर्तैजुर्मूर्खः प्रभुरेकान्तदारुणः । बहूनेष खलः साधून्मारयित्वा मरिष्यति ॥ १०३ ॥ का खलेन सह स्पर्धा सज्जनस्याभिमानिन. । भाषण भीषण साधुदूषण यस्य भूषणम् ॥ १०४ ॥ सुखेनैकेन विध्यन्ति पादमेकस्य कण्टका । दूरान्मुखसहस्रेण सर्वप्राणहरा खलाः ॥ १०५ ॥ निर्माय खलजिह्वाग्र सर्वप्राणहर नृणाम् । चकार कि वृथा शक्रविषवह्नीन्प्रजापतिः ॥ १०६ ॥ यथा परोपकारेषु नित्य जागर्ति सज्जनः । तथा परोपकारेषु जागर्ति सतत खल. ॥ १०७ ॥ बिभेति पिशुनान्नीच. प्रकाशनपटीयस. । न पुनर्मूढहृदयो निन्दनीयात्स्वकर्मण. ॥ १०८ ॥ वृथाज्वलितकोपाग्नेः परुषाक्षरवादिनः । दुर्जनस्यौषध नास्ति किचिदन्यदनुत्तरात् ॥ १०९ ॥ जीवन्नपि न तत्कर्तु शक्नोति सुजनस्तथा । दुर्जनो यन्मृत. कुर्यात्परेभ्योऽहितमुत्तरम् ॥ ११० ॥ यद्यद्दिष्टतम तत्तद्देय गुणवते किल । अत एव खलो दोषान्साधुभ्यः संप्रयच्छति ॥ १११ ॥ वरमत्यन्तविफलः सुखसेव्यो हि सज्जनः । न तु प्राणहरस्तीक्ष्ण. शरवत्सफलः खलः ॥ ११२ ॥ स्वभावेनैव निशितः कृतपक्षग्रहोऽपि सन् । शरवद्गुणनिर्मुक्तः खल. कस्य न भेदकः ॥ ११३ ॥ दुर्जन. सुजनीकर्तु यत्नेनापि न शक्यते । सस्कारेणापि लशुन क सुगन्धीकरिष्यति ॥ ११४ ॥ नैवात्मनो विनाश गणयति पिशुनः परव्यसनहृष्ट. । प्राप्य सहस्रविनाश समरे नृत्यति मुदा कबन्ध इव ॥ ११५ ॥ रविरपि न दहति तादृग्ग्रावक्संदहति वालुकानिकरै. । अन्यस्माल्लब्धपदो नीच प्रायेण दुःसहो भवति ॥ ११६ ॥ त्यक्त्वापि निजप्राणान्परहितविघ्नं खलः करोत्येव । कवले पतिता सद्यो वैमयति खलु मक्षिकाऽन्नभोक्तारम् ॥ ११७ ॥ कृतमपि महोपकार पय इव पीत्वा निरौतद्वम् । प्रत्युत हन्तु यतेते काकोदरसोदरः खलो जगति ॥ ११८ ॥ नलिकागतमपि कुटिलं न भवति सरलं शुनः पुच्छम् । तद्वत्खलजनहृदय बोधितमपि नैव याति माधुर्यम् ॥ ११९ ॥ एते स्निग्धतमा इति मा मा क्षुद्रेषु यात विश्वासम् । सिद्धांर्थानामेषा स्नेहोऽप्यश्रूणि पातयति ॥ १२० ॥ गुणिना गुणेषु मत्सपि पिशुनजनो दोषमात्रमादत्ते । पुष्पे फले विरागी क्रैमेलकः कण्टकौघमिव ॥ १२१ ॥ सुजनानामपि हृदय पिशुनपरिध्वङ्गलिसमिह भवति । पवनः परागवाही रंथ्यासु वह्नर्जन्मेलो भवति ॥ १२२ ॥ परिपूर्णेऽपि तटाके काकः कुम्भोदक पिबति । अनुकूलेऽपि कैलंत्रे नीच. परदारलम्पटो भवति ॥ १२३ ॥ दुर्जनदूषितमनसा पुसा सुजनेऽपि नास्ति विश्वा-

---

१ समाजितपाशुंसचयस्थानम्, 'उफीरडा' इति लोके
२ राहुम्
३ परोपतापाय
४ मत्स्यजीविधीवराणाम्
५ कुटिल
१ अशिरस्क कलेवरम्
२ पांसुपुञ्ज
३ वान्ति कारयति.
४ नि शङ्कम्
५ वैपरीत्ये
६ सर्पबन्धु
७ श्वेतसर्षपाणाम्, पक्षे,-सिद्धोऽर्थ कार्य येषा ते
८ तैलम्; पक्षे,-स्नेहभाव
९ बाष्पाणि
१० उष्ट्र
११ वीथीषु
१२ रजोयुक्त
१३ भार्यायाम्.