सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

७४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

वैदनपरिपाटीषु घटना मयातं रामत्वं कुशलवसुता नत्व-
धिगता ॥ ३३ ॥ क्व गन्तासि भ्रातः कृतवसत्तयो यत्र
धनिन किमर्थं प्राणाना स्थितमनुविधातुं कथमपि । धनै-
र्याच्ञाजालैर्वनंनु परिभवोऽभ्यर्थनफलं निकारोऽये पश्चाद्धन-
महह भोस्तद्वि निधनम् ॥ ३४ ॥ पङ्गो वन्द्यस्त्वमसि न
गृहं यासि योऽर्थी परेषा वन्योधन्धस्त्वं धनमदवता नेक्षसे
यन्मुखानि । श्लाध्यो मूक त्वमपि कृपणं स्तौषि नार्थायशा
य सोतव्यस्त्वं बधिर न गिर य. खलाना शृणोषि ॥ ३५ ॥
भ्रातर्धार्तरशेषयाचकजने वैरायसे सर्वदा यस्माद्विक्रमशा-
लिवाहनमहीभृन्मुञ्जभोनादय. । अत्यन्तं चिरजीविनो न
विहितास्ते विश्वजीवातवो मार्कण्डध्रुवलोमशप्रभृतय सृष्टा
प्रभूतायुष. ॥ ३६ ॥ उड्डीना गुण१त्रिण. सुखफलान्यार्ग-
द्विकीर्णान्यव पर्यस्ता परितो यश स्तवकिताः सपल्लत्ता-
पल्लवाः । प्रागेवाप्रसृतप्रमोदहरिणच्छाया कथान्तं गता दैन्यो
रण्यमतंगजेन महता भग्नोऽभिमानद्रुमे ॥ ३७ ॥ शूरा.
केऽपि पुर स्थिता रिपुनरश्रेणि सहन्ते सुखं वीरा. केचन
कामबाणसदृशा कान्तादृगन्ताहतिम् । केचित्क्रूररवाश्च पञ्च-
वदनान्दन्तीचपेदान्मटा नैवार्थिप्रकर प्रसारिर्तकरं कश्चिद्वि
सोढुं क्षम. ॥ ३८ ॥ दौर्बल्येन समीरिता हृदयतः कण्ठ
समालम्बते कण्ठालम्बततरं कथं कथमपि प्राप्नोति जिह्वाञ्चलम् ।
लज्जाकीलकलकिलीतेव निबिडं तस्मान् निर्यात्यहो वाचा
प्राणपरिक्षयेऽपि महता देहीति नास्तीति च ॥ ३९ ॥
वक्त्रादुद्भव मे हठाद्विवस त्वं वाणि वक्र मनागीशाना
तदनु वृथा भजतु मा लक्ष्मीरिमानुज्जतु । पश्चात्तेषु पठत्सु
मा प्रति यशोगाथावलीस्तृष्णया वक्रं मध्यथ वक्रयत्यनु-
भवन्व्वेतेऽपि तथातनाम् ॥ ४० ॥ तावत्सर्वगुणालय.
पटुमति. साधु सता वल्लभः शूर. सच्चरित कलङ्करहितो
मानी कृतज्ञ. कवि. । दक्षो धर्मरतः सुशीलगुणवास्तावत्प्रतिष्ठान्वितो यावन्निष्ठुरवज्रपातसदृश देहीति नो भाष-
ते ॥ ४१ ॥ आस्वाद्य स्वयमेव वच्मि महतीर्मर्मच्छिदो
वेदना मा भूत्कस्यचिदप्यय परिभवो याञ्चेति ससारिण ।
पश्य भ्रातरियं हि यौवनजराधिकारकेलिस्थली मानम्लान-
मयी गुणव्यतिकरप्रागल्भ्यगर्वच्युति. ॥ ४२ ॥ प्राणाना
बत कि ब्रुवे कठिनता तैरेव साविष्कृता निष्क्रामन्ति कथ-
चिदेव हि न ये याच्ञावचोभिः समम् । आत्मानं पुनरा-
क्षिपामि विदितस्थैर्योऽपि येषामहो मिथ्याशङ्किततद्वियोग-

विधुरो यत्प्रार्थये सर्वश. ॥ ४३ ॥ वासो वल्कलमास्तरः
किसलयान्योकै१स्तरूणा तलं मूलानि क्षतये क्षुधा गिरि-
नदीतोय तृपाशान्तये । क्रीडा मुग्धमृगैर्र्यासि सुहृदो नक्त
प्रदीप. शशी स्वाधीने विभवे तयापि कृपणा याचन्त इत्य-
द्भुतम् ॥ ४४ ॥ सन्ति स्वादुफला वनेषु तरव स्वच्छ
पयो नैर्झर वामो वल्कलमाश्रयो गिरिगुहा शय्या लता-
वल्लरी । आलोकाय निशासु चन्द्रकिरणा. सख्य कुरङ्गैः सह
स्वाधीने विभवेऽप्यहो नरपति सेवन्त इत्यद्भुतम् ॥ ४५ ॥
निष्कन्दा किमु कन्दरोदरभुव क्षीणास्तरूणा त्वच कि
शुष्काः सरित. स्फुरद्विरिगुरुग्रावस्खलद्वीचय । प्रत्युत्थान-
मितस्तत प्रतिदिन कुर्वद्भिरुद्धीविभिर्ह्यारार्पितदृष्टिभिः
क्षितिमुजा विद्वद्भिरुपास्यते ॥ ४६ ॥ कामं जीर्णपलाश-
संहतिकृता कन्था वसानो वने कुर्यामम्बुभरिप्ययाचितसुखै-
प्राणानुबन्धस्थितिम् । साङ्गग्लानि सवेपित सचकित
सान्तर्निदाघज्वर वक्तु न त्वहमुत्सहे सकृपण देहीति दीन
वच ॥ ४७ ॥ द्वारे द्वारेऽवरेषामविरलमटति द्वारपालै.
करालैर्हटो योऽप्याहत. सन्नणति गणयति स्वापमानं तु नैव ।
क्षन्तुं शक्नोति नान्यं स्वसदशमितरागारमप्याश्रयन्तं श्राम्य-
त्यात्मोदरार्थे कथमहह शुना नो समो याचक. स्यात् ॥ ४८ ॥

परोपकारप्रशंसा

परोपकारः कर्तव्य. प्राणैरपि धनैरपि । परोपकारजं पुण्यं
न स्यात्क्रतुशतैरपि ॥ १ ॥ धनानि जीवितं चैव परार्थे
प्राज्ञ उत्सृजेत् । तन्निमित्तो वर त्यागो विनाशे नियते
सति ॥ २ ॥ रविचन्द्रौ घना वृक्षा नदी गावश्च सज्जना. ।
एते परोपकाराय युगे देवेन निर्मिता ॥ ३ ॥ तृणं चाह
वर मन्ये नरादनुपकारिण. । घासो भूत्वा पशून्पाति
भीरून्याति रणाङ्गणे ॥ ४ ॥ ४परोपकृतिकै५वल्ये तो६लयित्वा
जनार्दनः । गुर्वीमुपकृति७ मत्वा ह्य८वतारान्दश९ग्रहीत् ॥ ५ ॥
आत्मार्थे जीवलोकेऽस्मिन्को न जीवति मानव । पर
परोपकारार्थं यो जीवति स जीवति ॥ ६ ॥ परोपकार-
शून्यस्य विब्मानुष्यस्य जीवितम् । जीवन्तु पशवो येषा
चर्माप्युपकरिष्यति ॥ ७ ॥ रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसो
निदधाति दिनकरप्रभवाम् । अनपेक्षितगुणदोष परोपकारः
सता व्यसनम् ॥ ८ ॥ कृच्छ्रानुवृत्तयोऽपि हि परोपकार
त्यजन्ति न महान्त. । तृणमात्रजीवना अपि करिणो दान-

---

१ कुशलं च वसु च द्रव्य तद्भावो न सपादित, पक्षे-कुशलबौ सुतौ यस्याः सा वैदेही न प्राप्ता २ तिरस्कार ३ गुणा एव पक्षिण ४ समीपे. ५ दैन्यमेवारण्यमतगज ६ कान्ताकटाक्षवेधम् ७ सिंहान्
१ गृहम् २ विकराल ३ भीतान् ४ परोपकार ५ मोक्ष- ६ उभयोस्तुलनां कृत्वा ७ श्रेष्टाम् ८ मत्स्यादीन् ९ जग्राह