सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 685, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 685

अ० १७ ]

उत्तरतन्त्रम्

६२६

में मिलाकर खाये । बकरी या गोह की प्लीहा और यकृत को सरसों के तेल में मिलाकर अंजन करने से नक्तान्ध शीघ्र नष्ट होता है (शुल्काकृत करके इनको सरसों के तेल में मिलाये) ॥२६॥

नदीजशिम्बीत्रिकटूण्यथाऽऽजं मनः शिला द्वे च निशे य (श) कुदुगवाम् ।

सचन्दनेयं गुटिकाऽथवाऽऽजं प्रग्रस्यते चे द्विवसेष्वपश्यताम् ॥२७॥

सैन्धव, हरेर्मूग, त्रिकटु, सौवीरांजन (सुरमा), मैनसिल, हल्दी, दारुहल्दी, चन्दन, गाय का गोबर इनको पीसकर गोली बनाये, या चूर्ण करके अंजन रखे । इनसे दिवान्ध रोगियों में अंजन करे । गोबर के स्थान पर गाय का यकृत लेना हो तो यकृत में चीरकर इन औषधियों को भरकर पुटपाक विधि से पकाकर अंजन करे ॥२७॥

भवन्ति याप्याः खलु ये षडासया हरेदसूक्तेषु सिराविमोक्षणैः

विरचेयैरुचापि पुराणसर्पिपा विरेचनाङ्गोपहितेन सर्वदा ॥२८॥

तिमिरावस्थावाले काच, जो छेः रोग याय्य है, उनमें सिरा मोक्षण करके रक्त निकाले । विरेचन द्रव्यों से संस्कृत पुरातन-घृत से सदा विरेचन देवे ।

राग प्राप्त तिमिर में सिरावेष निषिद्ध है, यथा—“तिमिरे रागिणि मिषक् सिरामोक्षं विवर्जयेत्” ॥२८॥

पयोविमिश्रं पवनोदभवै हितं वदन्ति पञ्चाङ्गुलतैलमेव तु ।

भवेद्भृतं त्रैफलमेव शोधनं विशेषतः शोणितपित्तरोगयोः ॥२९॥

त्रिद्विद्विरेकः कफजे प्रग्रस्यते त्रिदोषजे तैलमुशन्ति तत्कृतम् ।

वातजन्य तिमिर में एरण्ड तैल को दूध में मिलाकर देवे । रक्तजन्य एवं पित्तजन्य तिमिर रोगों में त्रैफलघृत को शोधन के लिये विशेषरूप में देवे । कफजन्य में त्रिघृतघृत से विरेचन, त्रिदोषज तिमिर में वात-पित्त कफनाशक द्रव्यों से संस्कृत तैल देवे (या त्रिघृत से सिद्ध तैल देवे) ॥२९॥

पुराणसर्पिस्तिमिरेषु सर्वशो हितं भवेदायसभाजनस्थितम् ॥३०॥

हितं च विद्यान्त्रिफलाघृतं सदा कृतं च यन्मेघविषाणनमभिः ।

लोहपान में रक्खा पुरातन घृत (दस साल का) सब तिमिरों में उत्तम है । त्रिफलाघृत सदा प्रशस्त हैं । मेघशृंगी फल से संस्कृत घृत उत्तम है ॥३०॥

सदाऽवलिद्यात् त्रिफलां सुचूर्णितां घृतप्रगाढां तिमिरेऽथ पित्तजे ॥३१॥

समीरजे तैलयुतां कफात्मके मधुप्रगाढां विदधीत युक्तिः ।

पित्तजन्य तिमिर में—त्रिफला चूर्ण को प्रचुर घृत के साथ सदा चाटना चाहिये । वातजन्य में त्रिफला को तैल के साथ, कफजन्य में त्रिफला को मधु के साथ युक्ति से (रात्रि में) चादे ।

वक्तव्य—कई लोग “सदाऽवलिद्यात् त्रिफलां सुचूर्णितां घृतप्रगाढां तिमिरातुरो नरः । कफाभिभूतः खलु तैलसंयुतां मधुप्रगाढामपि वा प्रयोजयेत् ॥” ऐसा पाठ करते हैं । ये औषधियाँ रात्रि के प्रदोष काल में देनी चाहिये । चूँकि जन्तु से ऊपर के रोगों में सूर्यास्त के पीछे औषध देने का विधान है, यथा—“वमनं धूमश्च जन्तुर्वामयेषु निशायाम्” ॥३१॥

गवां शक्तुक्तवाथविपक्वमुत्तमं हितं तु तैलं तिमिरेषु नावनम् ॥३२॥

हितं घृतं केवल एव पैत्तिके हृजाविकं यन्मधुरैर्विपाचितम् ।

गाय के गोबर के क्वाथ में पकाया तैल तिमिरों में (कफजन्य या सब) उत्तम हितकारी नस्य है । पित्तजतिमिर में—(अकेले पित्त में) काकोल्यादिगण से पकाया बकरी का घी नस्य में उत्तम है ॥३२॥

तैलं स्थिरादीं मधुरे च यदग्ने तथाऽणुतैलं पवनास्तुगुत्थयोः ॥३३॥

विदारिगन्धादिगण में, काकोल्यादि मधुरगण में, तथा वातव्याधि में, कहा अणुतैल वायुजन्य एवं रक्तजन्य तिमिर में उत्तम है ॥३३॥

सहान्धगन्धातिवलावरीश्रुतं हितं च नस्ये त्रिघृतं यदोरीतम् ।

जलोदभवानूपजमांससंस्कृता- दूघतं विवेयं पयसो यदुत्थितम् ॥३४॥

वातज तिमिर में—मुद्गपणी, अश्वगन्धा, अतिवला, शतावरी इनसे सिद्ध किया वातव्याधि में कहा त्रैघृत तैल (घी, वसा, मंज्जा से आभूत तैल) नस्य में उत्तम है । मछली आदि जलचर, आनूप-मैस आदि, इनके मांस से क्षीरपाकविधि से पकाये दूध को मथकर निकाले घृत को मुद्गपणी अश्वगन्धा आदि से सिद्ध करके नस्य देवे ॥३४॥

ससैन्धवः क्रव्यभुगेणमांसयो- हितः ससर्पिः समधुः पुटाह्वयः ।

सैन्धव, मांसखानेवाले गीध, चील, बाज आदि हरिण इनका मांस, घी, मधु इनको पुटपाक विधिसे पाक करके अंजन करे ।

वसाऽथ गुधोर्गताम्वृजडा- सदा प्रशस्ता मधुकान्विताऽऽजने ॥३५॥

गीध, सांप, मुर्गा इनकी वसा, मुलेहटी में मिलाकर अंजन करने में सदा उत्तम है ।